Po lekturze Jaspersa i w trakcie przedzierania się przez listy Vincenta van Gogha do brata (niezwykła, z niczym nieporównywalna lektura!) pomyślałem sobie, że może warto by przypomnieć tekst, który napisałem siedem lat temu, po zapoznaniu się ze Strinbergowskim Inferno. Dziś krytycznie patrzę na ową próbę poematu, sądzę jednak, że dość dobrze oddaje ona moje ówczesne, zapewne nieco koślawe i jednostronne, rozumienie Strindberga, stanowiąc istotny przyczynek do teraźniejszej refleksji na temat "czynnika schizofrenicznego" we współczesnej kulturze. 

Właśnie dlatego ośmielam się do tego tekstu powrócić.

Biedny pan Strix 

(fragmenty) 

                                      Krzysztofowi Kuczkowskiemu

Jeżeli chce się pokazać człowieka,

należy to zrobić za pomocą

idealnie przedstawionej 

konkretnej egzystencji.

                                                                                     Søren Kierkegaard

Drogi Doktorze! Ja chcę, 

ja chcę być szalonym.

                                                                                   Strindberg do Nietzschego

a jednak szaleństwo może być bramą prawdy

i nie wolno nam lekceważyć żadnego ze świadectw

świat owładniętego przez demona

to prawa strona tkaniny

gdzie wszystko ze wszystkim się łączy

przekonują o tym wyznania Strindberga

słowa człowieka który jak wielu przed nim

dostrzegł rządzące rzeczywistością prawo analogii

rzeczą każdego z nas jest odczytać znaki

nie zgubić drogi w korytarzach błędnika

*

21 stycznia 1896 roku autor Inferna zamieszkał

w Hotelu Orfila przy ulicy d’Assas w Paryżu

szukał tam wytchnienia i samotności

miał nadzieję że w tym budynku przypominającym klasztor

będzie czuł się bezpiecznie

(już wtedy cierpiał na manię prześladowczą)

siedząc przy biurku widział za oknem

„zachwycający pejzaż w tym miejscu nieoczekiwany”

rozdział w którym znalazłem te informacje nosi tytuł Czyściec

ale potem Strindberg nazwie swoje doświadczenia

przejściem przez Swedenborgiańskie

piekło ekskrementów

wszędzie dostrzegał wychodki

i ludzi załatwiających

swoje nieczyste potrzeby:

„klozet mieści się w zaułku

tuż pod moim oknem

wciąż słyszę szczęk

podnoszonej i spuszczanej klapy

dwa owalne okienka naprzeciwko

należą do dwóch wygódek

sto okienek w głębi doliny

zdradza obecność

stu klozetów

na tyłach ciągu czynszowych kamienic”

u Strindberga naturalna skłonność

do satyry i krytyki urządzenia świata

przerodziła się w stan chorobowy

doświadczamy czasem

podobnych uczuć

cywilizacja współczesna

to w pewnym stopniu

zorganizowane zamykanie człowieka

w wychodku

*

a oto znaczący opis ostatniej wizyty

w kawiarni Brasserie des Lilas

(1 lipca 1896):

„do stołu nakryto mi

pomiędzy śmietnikiem a wychodkami

młody chłopak wciąż chodzi

do ustępu za mymi plecami

prostytutki pootwierały okna

i sypie się nam na głowy grad sprośności

służące schodzą do śmietnika

i opróżniają wiadra z odpadkami”

jaką karierę zrobiły

w literaturze i sztuce

odpadki śmieci wysypiska

Tadeusz Różewicz fotografuje się na tle

śmietników z koszami na odpadki w ręku

i zamieszcza te zdjęcia w tomie wierszy

„poeta śmietników [powiada]

jest bliżej prawdy

niż poeta chmur

śmietniki są pełne

życia niespodzianek”

Mickiewicz w Smyrnie
wolał przypatrywać się

„kupie gnoju i śmieciska”

niż zwiedzać Grotę Homera

„gnój śmiecie pomyje kości

potłuczone czerepy

kawał podeszwy starego pantofla

pierza trochę”

to mu się podobało

*

Strix nieustannie zmieniał adresy

już w Sztokholmie nigdzie

dłużej nie zagrzał miejsca

zresztą nie tylko on

swoją pierwszą żonę

Siri von Essen poznał w mieszkaniu

które przez laty zajmowała jego rodzina

(psychoanalitycy interpretując historię

trójkąta Strindberg-Siri-Wrangel

chętnie przywołują pojęcie kompleksu Edypa)

po latach odkrył

że gdzie odbyło się jego wesele

mieści się lupanar

(zresztą w dom publiczny

zamienił swoje prywatne życie

ale o tym później)

zatem już w Sztokholmie

a potem cała galeria miast i krajów

i nigdzie nie czuł się jak u siebie

chyba tylko na Kymmendö

wśród przyrody sztokholmskich szkierów

to był biblijny Eden

świat-ogród

potem w Paryżu

uciekał z hotelu do hotelu

przed elektrykami

Przybyszewskiego i Dagny Juel

ale nie chcę się tu zajmować

stanami paranoidalnymi i lękowymi

chodzi mi tylko o coś

co już dawno stwierdzili

mądrzejsi ode mnie

głos żaden z Tomi nie dałby się słyszeć

gdyby od wieków nie byli tułaczami

z krwawiącą stopą

na drogach wysypanych tłuczniem

z kamieniołomów pod obcym niebem

*

jak wiele uwagi poświęcamy

małym rzeczom tego świata

Strix jak każdy

marzył o nieśmiertelności

dlatego pozbawił się życia

zamienił je w piekło twórczości

do tego stopnia że pisarską wyobraźnię

należy uznać za główną sprawczynię

jego cierpienia

a cierpiał dużo i dotkliwie

i wątpię czy nawet na łożu śmierci

poznał prawdziwy ciężar mąk

które traktował jako rozkosze

wyższego rzędu

dostępne jedynie wybranym

czy nie jest cierpieniem

nieumiejętność przyjmowania życia

takim jak je dano

i ciągłe wynoszenie go

na wyższy poziom abstrakcji

gdzie rzeczywistość nie jest już sobą

a człowiek-demiurg to bełkoczący

szaleniec w rozchełstanej koszuli

bo więcej waży jeden zwykły dzień

niż lekkość wielu dobrych mądrych strof

a Strindberg

(on był wszechstronnie utalentowany)

kiedy literatura zaczęła go nużyć

zamyślił obalić współczesną mu chemię

podnietę znalazł w pismach Haeckla

który to Haeckel głosił jedność świata

monizm i twierdził że wszystko pochodzi

z jednej wszystkiemu wspólnej pramatertii

chciał (S.) udowodnić że siarka

nie jest pierwiastkiem zawiera węgiel

i twierdził (z uporem Strindberga) że

udało mu się to uczynić

podobnie jak wytworzyć złoto

oprócz szacunku okultystów

i alchemików z których jeden

wspierał go finansowo do końca życia

zyskał uznanie w oczach kilku

naukowców francuskich gdyż

wielu z nas przeczuwa (czy roi?)

jedność harmonię porządek i ład

*

„ezoteryczny übermensch”

tak w liście do Hedlunda

pisze o jednym ze swoich wcieleń

jest przekonany o wyjątkowości

własnego oglądu świata

oto on artysta i uczony

obdarzony zdolnością rozumienia

musi objaśniać innych

ale ta wiedza na nic

bo jak przełożyć iluminację

doświadczenie dostępne tylko jemu

niełatwo uwierzyć

w świat

gdzie kartka wyłowiona z rynsztoka

to posłanniczka tajemnicy

poduszki przybierają kształty

starogreckich rzeźb

a z duchami walczy się

za plecami wywijając nożem

co tu normalne i prawdziwe

nie nam dochodzić

bezpieczniej przytaknąć Kępińskiemu

uznać język Strixa za objaw „rozluźnienia łuku

napięcia emocjonalnego” (termin Beringera)

a „przydawanie słowom i pojęciom

szczególnego symbolicznego znaczenia”

traktować jako „zewnętrzny przejaw

urojeniowego myślenia”

tylko dlaczego psychiatrzy

porównują schizofrenię z wieszczeniem

a chorego z delficką pytią

objawiającą wolę boga

językiem ciemnym

jak pisma Heraklita

*

opis własnego stanu psychicznego

odnalazł Strix u Buddy Północy

Swedenborga

devastatio spustoszenie

wewnętrzna śmierć

chaos myśli i uczuć

wrażenie że jest się ofiarą

wydaną na pożarcie nieprzyjaciołom

wokół spustoszonego roi się od nich

jeśli odkryje on

że nie dzieje się to bez przyczyny

że tylko poprzez śmierć

zyskuje się nowe życie

devastatio stanie się dlań

bramą zbawienia

przestrogą daną od Boga

droga wiary

zaczyna się

w punkcie zwanym

rozpacz

wiedzie

przez ciemność

światłość w ciemności

świeci

powierz się nocy

płyń przez chmurne bezgwiezdne niebo

zaufaj rozpaczy

spustoszeniec

to człowiek wybrany

Pan ma w nim upodobanie

ale Strindberg

popadł w pychę manię wielkości

zdawało mu się że jest

niczym Ukrzyżowany

Kyrie

nie dozwól mi

bym oddalił się od braci

uwierzył że zostałem wybrany

przed innymi

Christe eleison

*

malował też całkiem zręcznie

a jak czytam jego obrazy dopiero dzisiaj

mają szansę zostać należycie docenione

ale

to może zupełnie nie ma znaczenia

i pisząc to wystawiam się na ciosy

ale

nie potrafił żyć

jego małżeństwa

były stąpaniem po kruchym lodzie

każdą z żon skrzywdził

i porzucił

a dzieci pozbawił ojca

ale to może nieważne

bo pozostawił nam

byśmy nie umarli z głodu

kilkadziesiąt opasłych tomów

z których na język polski

przetłumaczono zaledwie

5% (?)

bo zreformował i unowocześnił

teatr i dramat

jako jeden z pierwszych

wprowadzając treści podświadome

wizyjność etc.

i do dziś czytamy go

choć już od dawna nie żyje

z wypiekami na twarzach

(a zwłaszcza słynną skandalizującą

Spowiedź szaleńca)

[cyt. za: P. Dakowicz, Albo-albo, Sopot 2006]

Nowoczesność schizofreniczna (1)

Książka Karla Jaspersa przeleżała na półce kilka lat. Kupiłem ją w czasie, na który przypadło apogeum mojej fascynacji postacią Augusta Strindberga, bezpośrednio po lekturze Inferno, uznanego przez Jana Balbierza za powieść autobiograficzną[1] (sądzę, że lepiej byłoby tu mówić o pewnym specyficznym rodzaju literatury sylwicznej, łączącej cechy pamiętnika, dziennika intymnego, być może także powieści). W latach 2005-2006 wszystkie refleksje na temat szwedzkiego pisarza zamknąłem w poemacie Biedny pan Strix, który trafił do tomiku Albo-Albo. Przygoda ze Strinbergiem wydawała się zamknięta. Po książkę Jaspersa sięgnąłem w następstwie lektury grupy tekstów poświęconych fenomenowi współczesnych opętań, przede wszystkim pod wpływem antropologicznej interpretacji słynnego przypadku Anneliese Michel, dokonanej przez amerykańską badaczkę Felicitas D. Goodman. Pomyślałem sobie, że dobrze będzie przyjrzeć się zagadnieniu wykraczających poza zwyczajność wglądów w „transcendencję” z perspektywy psychiatryczno-filozoficznej. Zdawało mi się, że nazwisko autora stanowi wystarczającą rękojmię spojrzenia dalekiego od scjentystycznej jednoznaczności, poszukującego odpowiedzi istotnych, uwzględniającego szeroko pojętą problematykę egzystencjalną, bez popadania w prostacki współczesny racjonalizm, spychający najistotniejsze doświadczenia związane ze sferą duchowości poza margines zainteresowań nauki. Po zakończeniu lektury mogę chyba powiedzieć, że na Jaspersie się nie zawiodłem, choć niektóre spośród jego rozpoznań traktuję jako dyskusyjne, domagające się uzupełnień, rozszerzeń i korekt.

Rzeczona książka nosi tytuł Strindberg i Van Gogh. Próba analizy patograficznej z porównawczym przywołaniem Swedenborga i Hölderlina i pisana jest z perspektywy psychiatry dysponującego wieloletnim doświadczeniem klinicznym. Sposób analizowania zjawiska schizofrenii i jego wpływu na twórczość artystyczną nie ogranicza się tu jednak do metody ściśle medycznej, choć nie sposób nie zauważyć, że pozostałe perspektywy (filozoficzna, religijna) zostały upodrzędnione wobec owej płaszczyzny naczelnej.

Nie będę tutaj szczegółowo relacjonował przebiegu choroby każdego z bohaterów książki, skoncentruję się raczej na wnioskach płynących z analiz Jaspersa i spróbuję je zastosować do refleksji na temat kultury przełomu XX i XXI wieku.

Niemiecki psychiatra i filozof napisał swoją monografię w końcu lat czterdziestych minionego stulecia, tuż po drugiej wojnie światowej, zdając sobie sprawę — czego świadectwo stanowią nader liczne fragmenty wywodu — że schizofreniczny (sc. patologiczny, zaburzony) sposób postrzegania rzeczywistości zaskakująco dobrze współgra z podstawowymi zjawiskami rodzącej się kultury nowoczesnej, rozumianej jako formacja odrębna, wyrastająca z doświadczenia zagłady dotychczasowego porządku.

W przedmowie do książki Jaspers stwierdzał:

Filozofia nie ma dziedziny przedmiotowej, którą by się specyficznie zajmowała, z pewnością jednak badania przedmiotowe są filozoficzne wtedy, gdy w sposób świadomy docierają do granic i początków naszego jestestwa. Niniejsza praca […] powstała, powodowana pytaniami o granice zrozumiałości życia i dzieła człowieka. Cała faktyczność, także faktyczne jestestwo duchowe, zawiera taki moment niezrozumiałości[2].

Duża część kultury przełomu wieków wyrasta z przekonania o niemożności odnalezienia źródłowego sensu tego, co Jaspers nazywa „naszym jestestwem”. Sądzę, że pytanie o „moment niezrozumiałości”, o granice poznania, o rolę pierwiastka „duchowego” wciąż pozostaje pytaniem doniosłym, domagającym się odpowiedzi adekwatnej dla doświadczenia współczesności. Trzeba je zadawać — nawet jeśli ma się świadomość, że koncepcja wiążąca, porządkująca, scalająca nigdy nie zostanie zrealizowana ostatecznie.

---

[1] Zob. J. Balbierz, Nowy kosmos. Strindberg, nauka i znaki, Gdańsk 2008, s. 7.

[2] K. Jaspers, Strindberg i Van Gogh. Próba analizy patograficznej z porównawczym przywołaniem Swedenborga i Hölderlina, przeł. R. Reszke, Warszawa 2006, s. 5.

O poezji patriotycznej w Radiu Łódź

źródło: IUVENUM POLONIA

Zapraszam do słuchania audycji Radia Łódź poświęconej dawnej i nowej poezji patriotycznej. W rozmowie w radiowym studiu wezmą udział dr hab. Arkadiusz Morawiec, dr Przemysław Owczarek i niżej podpisany. Audycję poprowadzi red. Joanna Sikorzanka. Początek 11 listopada o godzinie 19:10.

Audycja dostępna w internecie: RADIO ŁÓDŹ.

"Wytrawna, postna i wysmukła". Burek, Matywiecki i Smolka o poezji Wojciecha Kassa

W "Tygodniku Literackim", cyklicznej audycji nadawanej przez radiową Dwójkę, o tomie 41 Wojciecha Kassa rozmawiali Iwona Smolka, Tomasz Burek i Piotr Matywiecki.

41 zgodnie uznano za najlepszą książkę prańskiego poety. Najważniejsze spostrzeżenia recenzentów można by streścić w następujących słowach: Kassowi przestaje  wystarczać poezja "horyzontalna", idąca przez świat i zagarniająca wszystko, co spotyka na swojej drodze; jego nowe wiersze wyrastają z potrzeby poezji "wertykalnej", z wpisanym w nią pragnieniem sensu. W twórczości autora Gwiazdy Głóg dokonuje się proces swoistej ascetyzacji - w efekcie powstają wiersze "wytrawne, postne i wysmukłe".

Zastanawiając się nad źródłem nadzwyczajnej poetyckiej inspiracji, z której zrodziły się Kassowe pieśni, Tomasz Burek odwołał się do formuły interpretacyjnej zaproponowanej przeze mnie w szkicu Pieśni, czyli stopnie ("Topos" 2010, nr 4, s. 53-76).

Audycji można wysłuchać tutaj.

Recenzja "Helikonu i okolic" we "Frazie"

Na łamach pisma literacko-artystycznego "Fraza" ukazała się właśnie recenzja Helikonu i okolic. Jej autorem jest Artur Nowaczewski, poeta i historyk literatury z Gdyni, adiunkt w Zakładzie Antropologii Literatury i Krytyki Artystycznej Uniwersytetu Gdańskiego. Ponieważ w niektórych miastach trudno jest zdobyć "Frazę", zdecydowałem się umieścić tekst w niniejszym poście.

Więcej niż notatki. O debiucie krytycznoliterackim Przemysława Dakowicza

Podtytuł książki Przemysława Dakowicza - "notatki o o poezji współczesnej" - nie do końca odpowiada zawartości tomu. Składające na tom szkice dalekie są od doraźności i pokazują solidne historycznoliterackie przygotowanie i erudycję autora. Obiektem zainteresowania łódzkiego badacza jest twórczość Czesława Miłosza, Tadeusza Różewicza, Julii Hartwig, Jarosława Marka Rymkiewicza, Krzysztofa Kuczkowskiego, Wojciecha Kassa. Z jednej strony zatem omawia on poezję, której poświęcono już wiele miejsca (Miłosz, Różewicz), z drugiej jako jeden z pierwszych przeprowadza szczegółową analizę dokonań poetów jeszcze stosunkowo słabo obecnych w świadomości dzisiejszego odbiorcy (Kuczkowski, Kass). Dakowicz jest czytelnikiem uważnym, który posiada już wyrobioną własną, przemyślaną strategię lektury. Autora Helikonu najbardziej interesują te utwory, które kierują uwagę w stronę niewyrażalnego bądź te, które odnoszą się do symptomów kryzysu kultury, nie stara się dominować nad interpretowanymi tekstami, ale sam chce się od nich czegoś istotnego nauczyć, dlatego lektura jego książki stanowi zaproszenie do wspólnej wspinaczki po ukryte w nich sensy.

 Pierwszy szkic Różewicz i Bonhoeffer, zdecydowanie najlepszy w książce, pokazuje potencjał sposobu lektury przyjętej przez Dakowicza. Jest on charakterytyczny dla części młodych twórców, dla których autor Płaskorzeźby jest patronem religijnych poszukiwań. Dla czytelników starszej generacji wydać to się może w pierwszej chwili dość zaskakujące, ale dla autorów koło trzydziestki "inicjacja w Różewicza" dokonywała się już po zbiorze Płaskorzeźba, dla nich Różewicz to przede wszystkim Różewicz późny - ten z lat dziewięćdziesiątych i z przełomu wieków.  (takie odczytanie Różewicza jest chociażby charakterystyczne dla Tadeusza Dąbrowskiego). Odkrywcze we wspomnianym szkicu jest znalezienie licznych pararel między przemyśleniami Bonhoeffera i Różewicza. Świadkowie tej samej epoki, stawali przed tymi samymi dylematami. W starości Różewicz niespodziewanie zbliżył się do myśli ewangelickiego pastora, który przewidywał nadejście "czasów bezreligijnych" i stawiał odważne pytanie czym stanie się "bezreligijne chrześcijaństwo". Różewicz, który odszedł od wiary w latach wojennych właśnie Boenhoffera wybrał jako tego, kto na chwilę przyjmuje dla niego status nauczyciela i mistrza:

zacznij od początku

zacznij jeszcze raz mówił do mnie

naukę chodzenia

naukę pisania czytania

myślenia

trzeba się z tym zgodzić

że Bóg odszedł z tego świata

nie umarł!

trzeba się z tym zgodzić

że jest się dorosłym

że trzeba żyć

bez Ojca

Właśnie na opozycji między dzieciństwem i dorosłością buduje Dakowicz swoją interpretację. Wiara mieściłaby się po stronie dzieciństwa, o takiej wierze pisał zresztą Różewicz wielokrotnie. Novum staje się przymierze starości i dzieciństwa - koncepcja starości jako dojrzałego powrotu (nie zdziecinnienia!) zdaje się przyświecać staremu poecie. Wydaje się jednak, że powrót ten ma wymiar nie tylko światopoglądowy, oparty na powiązaniu dzieciństwa i wiary, ale również artystyczny - dzieciństwa i poezji. Właśnie podobny status dziecka i poety staje się nicią przewodnią szkiców, które poświęca Dakowicz innym poetom. Sam tytuł tytuł znakomitego zbioru Krzysztofa Kuczkowskiego Dajmy się jak dzieci prowadzić nicości naprowadza nas na ten trop. Kuczkowski podobnie zdaje się czytać Różewicza, co młody łódzki krytyk - i jego wiersze są udaną realizacją tego zmierzenia się z dylematami, jakie podsuwa nam późna poezja autora Niepokoju. Kolejnym punktem stycznym staje się ustosunkowanie Różewicza i Kuczkowskiego do popkultury. W zupełnie inny sposób dzieciństwo jest obecne w twórczości Wojciecha Kassa. Poeta z Prania, ekstatycznie odnoszący się do wszelkich przejawów życia, rozbuchany stylistycznie, zdaje się być bliżej innego omawianego w zbiorze starego mistrza - Czesława Miłosza. Wyłania się więc dialog, którzy toczą między sobą omawiani przez Dakowicza poeci: Różewicz-Miłosz, Kuczkowski-Kass, ale także: Kuczkowski polemizujący z Różewiczem i Kass czerpiący z Miłosza. Wspólnota tekstów interpretowanych przez autora Helikonu nie jest więc przypadkowa.

 Mniej ciekawe wydają się fragmenty książki poświęcone Czesławowi Miłoszowi, zwłaszcza jeśli je zestawić ze świetnymi interpretacjami Różewicza. Wiele wszak już pisano o sytuacji poety-wygnańca i motywach heraklitejskich poezji autora Ocalenia i wielu odkryć spodziewać tu się nie należy. Także - nie do końca dla mnie jasny z tych samych względów wydaje się zamysł włączenia do zbioru tekstu o pierwszym zbiorze poezji Różewicza. Tekstom o Julii Hartwig i Jarosławie Marku Rymkiewiczu jako jedynym w książce byłbym skłonny przydać miano notatki - ponieważ poświęcone im zostały pojedyncze recenzje i ich świat poetycki jest słabiej przez Dakowicza spenetrowany. Niemniej zgodzić się należy z Wojciechem Kudybą, że Helikon i okolice nie jest rodzajem kalejdoskopu, zbiorem rozproszonych recenzji. Dzieje się tak dlatego, że Dakowicza interesuje obecna w interpretowanych wierszach sfera transcendencji. Krytyk chcący się odnieść do tej sfery stoi przed niezwykle trudnym zadaniem. Dzisiejsze metodologie literaturoznawcze idą obecnie bowiem w innym kierunku, koncentrują się na metalirackości tekstów zamiast stawiać im ważne, egzystencjalne pytania. To dobrze, że Przemysław Dakowicz ma odwagę te pytania stawiać. Helikon i okolice jest również świadectwem dylematów, przed jakimi stają dzisiaj młodzi naukowcy parający się krytyką literacką. Współczesne literaturoznastwo nakłada na krytyka szereg ograniczeń - ciężko jest dzisiaj, tak jak niegdyś to robił z powodzeniem Kazimierz Wyka, występować jednocześnie jako historyk literatury i krytyk, rzecznik nowości. Wielu młodych badaczy koncentruje się na dziełach uznanych mistrzów, co jest zajęciem bardziej bezpiecznym niż próba współkreowania życia literackiego i stawiania na nowe, nie namaszczone jeszcze nazwiska. Dorobek krytycznoliteracki często jest lekceważony przez akademików i odwrotnie, prace akademickie nieraz dalekie są od krwiobiegu najnowszej poezji, nie dostrzegają jej bogactwa. Z tego powodu książka Przemysława Dakowicza łącząca te dwa obszary działalności autora - stanowi coraz już rzadszą próbę scalenia tych dwóch coraz bardziej oddalających się od siebie światów. Nie ukrywam, że takie podejście do literatury najnowszej jest mi bliskie, dlatego będę uważnie śledził dalszą drogę Dakowicza, zarówno jako historyka literatury, jak i krytyka.

Wiersz na Dzień Zaduszny

W przedświecie

w święto żywych

my niewidoczni zmarli

wchodzimy przez zamknięte drzwi

do domów pulsujących

elektrycznym światłem

w niemej zadumie

pochylamy się nad rwącym nurtem krwi

nieobecnymi zmysłami

próbując uchwycić rytm życia

na stołach biurkach kredensach

zapalamy lampki

z rozrzedzonego eteru

których nie mogą dostrzec

wasze biedne ciała

bezdotykalnym tchnieniem

obejmujemy swoich żyjących bliskich

na dywany i parkiety

ronimy łzy z antymaterii

czyniąc jak zawsze

mocne postanowienia

przyrzekając sobie cierpliwość

czasem komuś kto jedną

nogę oparł już o dno łodzi

zda się że dostrzega

zarys astralnego ciała

słyszy echo westchnienia

wtedy tłoczymy się wokół

wykrzykując zaklęcia anamnezy

na próżno

tylko wybrani mogą

przekroczyć granicę bezkarnie

by powróciwszy

dać świadectwo

w święto żywych

my niewidoczni zmarli

odwiedzamy groby

pulsujące elektrycznym światłem

i prosimy dla was

o rychłe zmartwychwstanie

[z tomu Albo-Albo, Sopot 2006; pierwodruk: "Odra" 2005, nr 11]

Nowy numer "Toposu"

W salonach EMPiK pojawił się nowy numer dwumiesięcznika literackiego "Topos". W numerze moja krótka odpowiedź na ankietę Epifanie dwudziestolecia oraz kolejna odsłona Lekturnika (tym razem piszę o nowych wierszach Wojciecha Kassa). Państwa życzliwej uwadze polecam m.in. rozmowę z Krzysztofem Karaskiem pt. "Flary", "Ody" i antypody (tu szczególnie: rozważania nt. współczesnego poematu), szkice Jarosława Jakubowskiego, Wojciecha Kudyby i Piotra Lorkowskiego, Notes Kassa oraz wiersze Izabeli Kawczyńskiej, Karaska, Kudyby i innych.

Z ręką w boku Różewicza

Kilka tygodni temu Biuro Literackie zwróciło się do mnie z propozycją , bym wziął udział w akcji "Dorzecze Różewicza". Każdy z zaproszonych poetów ma za zadanie napisać krótki szkic dot. wybranego wiersza autora Niepokoju, uzasadnić swój wybór i opowiedzieć o roli, jaką w jego indywidualnym rozwoju spełniła Różewiczowska twórczość. Poniżej prezentuję tekst, który ukazał się właśnie na stronach Biura.

Harold Bloom twierdzi - odwołując się do Freudowskiej psychoanalizy - że każdy poeta na początku drogi twórczej uczestniczy w "scenie pierwotnego pouczenia", zostaje wciągnięty w orbitę oddziaływania określonego dzieła i poprzez jego wpływ dochodzi do świadomości, by rzec nieco patetycznie, własnego posłannictwa. Owo "pasowanie" na poetę dokonuje się poprzez pełną identyfikację z głosem cudzym. Gdybym miał wskazać swojego "ojca chrzestnego", twórcę, który sprawił, że zostałem ogłuszony, porwany, opętany przez poezję, wymieniłbym nazwisko Thomasa Stearnsa Eliota. Wśród najważniejszych dla mnie mistrzów poetyckiego rzemiosła widziałbym także Czesława Miłosza i Tadeusza Różewicza.

Do twórczości autora Niepokoju dochodziłem drogą okrężną, dyskutując z nim, spierając się, oponując. To, co u Różewicza najbardziej mi przeszkadzało, bolało, dotykało do żywego, określiłbym jako nadwyżkę elementu literackiego, górującego nad życiem, manifestującego się przez skłonność do obracania wszystkiego w literaturę, jakby poeta nie miał prawa do ukrywania swoich ran, ale musiał je obnosić publicznie, nagabując przechodniów, by wkładali ręce w jego bok. Z drugiej strony, paradoksalnie, widziałem Poetę jako kogoś, kto nie mówi wszystkiego, kto w ostatniej chwili, gdy już ma objawić coś definitywnego, ostatecznego, wiążącego - wycofuje się, stosuje uniki, stwierdza: "O tym będę milczał". Różewicz jawił się jako ktoś, kto nieustannie sprawdza, gdzie leżą granice literatury, a gdy już do nich dotrze, powiada: "Nie, dalej nie". Nie sposób nie dodać, że owo dochodzenie i poszukiwanie jest - prawem jakiejś nie całkiem zrozumiałej aporii - równoznaczne z odkrywaniem i przekraczaniem. Autor Zielonej róży wciąż zamyka i otwiera, wchodzi i wychodzi, gubi się i dociera do celu.

Wiele wierszy Tadeusza Różewicza miało kapitalne znaczenie dla kształtowania się mojego światopoglądu oraz świadomości warsztatowej. Działały one niczym precyzyjne i niezawodne mechanizmy do zdzierania zasłon, za którymi ukrywała się prawda o współczesności. Różewicz wymagał, bym był uważny i krytyczny, nauczył mnie doceniać ironię jako narzędzie wyostrzające percepcję i przekonał do ostrożności i podejrzliwości względem języka, a także wprowadził w arkana poetyckiej ekonomiki, w której każde zdanie, każde słowo musi zostać oczyszczone z fałszywych piękności, by mogło mówić to, co chce powiedzieć. Lista utworów autora Na powierzchni poematu i w środku stanowiących kolejne stopnie czytelniczej inicjacji, wprowadzających w poetycką dorosłość jest zbyt długa, by je tu wszystkie wyliczać - ich rejestr zająłby obie strony przeznaczone na niniejszy tekst. Wybieram spośród nich ten jeden, wyjątkowy, którego ascetyzm formalny przywodzi na myśl późne liryki Mickiewicza. Jest to pozbawiony tytułu wiersz z tomu Płaskorzeźba, dedykowany pamięci Konstantego Puzyny:

Czas na mnie
czas nagli

co ze sobą zabrać
na tamten brzeg
nic

więc to już
wszystko
mamo

tak synku
to już wszystko

a więc to tylko tyle

tylko tyle

więc to jest całe życie

tak całe życie

Sytuacja liryczna: ostatnie chwile przed podróżą, przed wyprawieniem się na "tamten brzeg". Rozmowa syna z matką, rozmowa finalna i niejako "pierwsza", bo złożona ze słów najprostszych (i w najwyższym stopniu abstrakcyjnych: "nic", "wszystko"), w której życie zostaje ostatecznie odarte ze złudzeń. Jak wielki jest niemy krzyk, jak donośny i rozpaczliwy protest, sprzeciw wobec przemijania - niedomkniętych rachunków, niezałatwionych spraw, fundamentalnych pytań pozostawionych bez odpowiedzi - uświadamia lektura rękopisu (w Płaskorzeźbie manuskrypty są reprodukowane obok wersji ostatecznych), w którym utwór jest czterokrotnie dłuższy od podanego do druku.

W wierszu mistrzowskie jest wszystko: 1. artykułowanie słów przez "ściśnięte gardło", maksymalna ekonomia wyrazu; 2. zderzenie wyrażeń kojarzących się z sytuacją podróży, pośpiechu, pakowania ("czas na mnie", "czas nagli", "co ze sobą zabrać") z obciążonym metaforą frazeologizmem "na tamten brzeg"; 3. wyzyskanie sytuacji rozmowy dziecka z matką, syna z matką, oznaczające przywołanie szerokiego kontekstu kulturowego (obecne w pominiętej części rękopisu odwołanie do relacji Chrystus - Maryja), nade wszystko zaś wzmagające dramatyzm wypowiadanych kwestii, akcentujące bezradność i dezorientację podmiotu mówiącego; 4. pewien rodzaj echolalijności - powtarzanie identycznych słów w pytaniach i odpowiedziach wzmacnia definitywność stwierdzeń dotyczących śmierci.

Jest to jeden z najciemniejszych i najbardziej bezwzględnych wierszy w literaturze polskiej. Obcowanie z nim to dla mnie zazwyczaj doznanie niemal fizjologiczne, umożliwiające dotknięcie czegoś, nie wiem czego - zimna? mroku? bezradności? niewyrażalności? nieludzkiej odmienności tego tam, na drugim brzegu?

Przy tym - żelazna konsekwencja semantycznej struktury, której dynamizm - mimo tak znikomej ilości słów - uderza w trakcie lektury. "Czas na mnie" - ten, kto mówi, zasiedział się, musi wstać i wyjść, żegna się. "Czas nagli" - po co to powtórzenie? Ono poszerza nieco optykę sytuacji z pierwszego wersu, nie odnosi się już tylko do podmiotu, jest znamieniem obejmującego wszystkich i każdego z osobna wezwania do odejścia. Zarazem pogłębia wrażenie pośpiechu, brzmiąc niczym rozkaz, polecenie nieznoszące sprzeciwu: trzeba wyjść już, teraz, natychmiast. "Co ze sobą zabrać" - wyruszający w drogę w popłochu i pomieszaniu chciałby jeszcze spakować bagaż, ale następny wers obnaży daremność tych wysiłków, "podróż" okaże się równoznaczna z odejściem ostatecznym. Za sprawą określonego podziału wersów ("co ze sobą zabrać/ na tamten brzeg") poeta uzyskuje efekt, by tak rzec, ogłuszającego zaskoczenia. Nie chodzi o żaden wyjazd, tu się mówi o śmierci. Określenie "tamten brzeg" jako jedyne wyłamuje się z zamierzonej zgrzebności języka, z elementarnej prostoty słów najpierwszych - brzmi w nim tyle samo gorzkiej ironii, co bezradności i bezbronności, manifestującej się, ten jeden raz, ucieczką od dosłowności w obraz metaforyczny, w jakąś, brzmiącą niemal jak zaklęcie, peryfrazę. Wersy "więc to już/ wszystko" stanowią znakomite exemplum tak ważnej dla Różewicza zasady ekonomii słów (dziedzictwo Przybosia) - wprowadzenie przerzutni sprawia, że widoczne stają się oba aspekty pytania: temporalny ("tak krótko to trwało?") i kwantytatywny ("tylko tyle z tego zostało?"). Definitywność i bezwzględna surowość konkluzji rozpisana została na trzy części, w każdej z nich pada pytanie i odpowiedź. Odbywa się tu przyśpieszone, wymuszone przez nieubłagany porządek rzeczy, a wtłoczone w porządek języka, zamykanie życiowych rachunków.

Milczenie, które rozlega się po tych wersach, brzmi tym potężniej, im konsekwentniej zestawiamy ostateczny kształt utworu z jego wersją roboczą. Różewicz wyrzucił za burtę wiersza wiele istotnych fraz ("ale ja jeszcze oddycham/ jeszcze jestem w drodze/ do człowieka do siebie/ syna człowieczego/ Twojego syna", "wiem nie możesz mówić", "i jak to jest// był bóg nie ma boga/ była ojczyzna nie ma ojczyzny/ była młodość/ była miłość// jaki to zbrodniarz napadł mnie/ okradł/ czy to ja" i - jeśli prawidłowo odczytuję skreślone słowa - "ulecz mnie"), zarazem zaś pozostawił faksymile rękopisu obok ostatecznej wersji drukowanej. Gdyby uwzględnić w interpretacji fragmenty usunięte, trzeba by stwierdzić, iż mamy do czynienia z wypowiedzią o charakterze co najmniej kryptoreligijnym ("syn człowieczy", "Twój syn"), ze swoistą repliką słynnego, wielokrotnie komentowanego wiersza bez, a może nawet z poetycką modlitwą do Maryi (oboczność i wzajemne przenikanie się zakresów semantycznych implikowanych przez relację syn-matka, Chrystus-Maryja). W takim kontekście błagalny zwrot "ulecz mnie" brzmiałby niemal jak wyznanie wiary.

Odniesiony do pierwowzoru, ów znakomity wiersz - jeden z najlepszych, jakie napisano w języku polskim - ujawnia zasadniczą prawdę na temat twórczości autora Wyjścia: to, co przemilczane, jest w niej równie ważne jak to, co Poeta zdecydował się wypowiedzieć.

PYTANIE DO CZYTELNIKÓW:

Który z wierszy Różewicza wskazalibyście Państwo jako ten najważniejszy? Proszę o krótkie uzasadnienie wyboru.

Zobacz także:

Różewicz - poeta bezreligijny?

Druga noga Różewicza

Z Kłapouchym na Zdrowiu (i nie tylko)

 Na wyprawy do ogródka jordanowskiego na łódzkim Zdrowiu, dokąd wychodzę z moją pięcioletnią córką, lubię zabierać nowe książki poetyckie. Czytam je na ocienionych ławkach, od czasu do czasu zerkając, co porabia Zuzia. Kiedy ona wspina się na drewniane konstrukcje placu zabaw, przechodzi po szczebelkach zwodzonego mostu, szaleje na zjeżdżalniach, ja zagłębiam się w wiersze — w ten sposób każde z nas oswaja świat na swój własny sposób. Tomik Czytanie z księgi świętego Kłapouchego, zakupiony w trakcie spotkania autorskiego w Łódzkim Domu Kultury, pakowałem do koszyka z plastikowymi wiaderkami, łopatkami i foremkami pewien, że będzie to najodpowiedniejsza lektura na popołudnie w parku. Okazało się jednak, że wiersze te, mimo tytułu zachęcającego do lektury naiwnej i nieobciążonej balastem kulturowej wiedzy, niełatwo poddają się zrozumieniu, że bardziej niż do słonecznych promieni lgną do chybotliwego światła nocnej lampki. Przed snem córka, która dzielnie uczestniczyła w wieczorze poetyckim Artura Fryza, domagała się lektury Kłapouchego. Wertowałem książkę pomieszany, nie znajdując w niej treści odpowiednich dla pięciolatka. Półgębkiem przeczytałem credo, krótki wiersz przedstawiający genezę tytułu Fryzowej książki. Gdzieś na ostatnich stronach natrafiłem na utwór, który od biedy dało się zaprezentować dziecku. Nosił dobrze znany i oswojony tytuł — chatka puchatka:

jesienią kiedy staję się kruchy i brązowy

jak liść albo i krowi placek

i kiedy najbardziej nie mam domu

kiedy nie znajduję go nawet w norach

a tym bardziej w pokrytych szronem gniazdeczkach

ani nawet w uchylonych przez sen oczach moich dzieci

ani w słowie bożym

ani w żadnym innym czytaniu na ten i na każdy inny dzień

ani co wydaje się niemożliwe w wielkiej księdze aa

ani w domach moich przyjaciół

którzy właśnie umarli albo wyszli

albo w srebrzysku rozdają ludziom czekoladę soczki i swoje papierosy

albo siedzą cicho pod miotłami i nie otwierają

bojąc się że chcę pożyczyć pieniądze

potrzebne im tak samo jak mi albo i bardziej

albo mam kota

wtedy najbardziej lubię sobie wyobrażać

że właśnie wyszli zbudować mi dom

z mojego starego szałasu

który rozbierali dzień po dniu godzina po godzinie

i że znajdę go po innej stronie stumilowego lasu

Wmówiłem więc mojej córeczce, że wiersz opowiada o Kłapouszku, choć wcale o nim nie opowiada, i przypomniałem jej historię z tzw. chatką Puchatka, która - jak wiadomo - była w istocie nowym-starym szałasem refleksyjnego osła z książki Milne’a, przeniesionym przez Kubusia i Prosiaczka w zupełnie nowe miejsce. Cieszyłem się w duchu, że nigdy nie słyszała o szpitalu psychiatrycznym w Srebrzysku, nie czytała późnych wierszy Mickiewicza i nie obiła jej się o uszy najsłynniejsza fraza Tkaczyszyna-Dyckiego, bo musiałbym jej wyjaśnić, że dla człowieka myślącego i świadomie uczestniczącego w kulturze współczesnej, doznanie własnej bezdomności stanowi jedno z doświadczeń najbardziej podstawowych, skłaniających do podejmowania - na ogół skazanego na niepowodzenie - wysiłku poszukiwania „domku i gniazdeczka”, że każdy z nas może znaleźć powód dla ironiczno-elegijnego, dziadowskiego zawodzenia: „jesień już Panie…” itd. itp. Lektura cytowanego wiersza Artura Fryza uzmysłowiła mi, jak bardzo wielowymiarowym i przewrotnym tomem jest Czytanie z księgi świętego Kłapouchego, skłoniła do wzmożenia czytelniczej czujności, nakazując ostrożność w formułowaniu interpretacyjnych tez.

Fryz jest całkowicie świadom pułapek, w jakie może wpaść współczesny poeta - jeden ze swoich wierszy, zgierskie medytacje o obowiązkach mowy, opatruje zdaniem z Wittgensteina, mówiącym o „opętaniu naszego umysłu przez środki naszego języka”. Najnowszy tom kutnowskiego twórcy trzeba by chyba uznać za praktyczną realizację wskazań austriackiego filozofa, za przejaw walki z opętaniem, za podejmowaną wciąż od nowa próbę mówienia własnym głosem, próbę karkołomną i zasadniczo bezowocną. Poezja okazuje się tu równoznaczna z pokazywaniem języka, czy może raczej: języków — „martwych” i „żywych”, własnych” i „obcych”, „języków z książek” i „języków z ust”, „języków ognia” i „kocich języczków” (cze). W utworze to wszystko / zbliżenie / wstęp do kolekcji, dedykowanym Bohdanowi Zadurze, czytamy: „mój język / kurczy się / rozdwaja”, podmiot mówiący przewrotnego niby-erotyku zgierska piosenka powiada: „nie będziemy trzymać języka / jak psa za zębami / niech biega bez kagańca / pomiędzy głoskami”. I rzeczywiście, poezję tę można traktować jako spójny wewnętrznie projekt mówienia z wnętrza szumów i zakłóceń, jakie generuje język - bełkotliwy, polifoniczny i polisemantyczny, postrzegany jako przestrzeń chaosu, w którym twórca szuka uchwytu, punktu, od jakiego można by się odbić. Do czego? Na owo fundamentalne pytanie niełatwo znaleźć odpowiedź, choć sądzę, że Fryzowy idiom dałoby się usytuować gdzieś między modernistycznym i postmodernistycznym modelem rozumienia literatury. Myślę tu przede wszystkim o migotliwej wierze/niewierze w referencjalność języka.

Fryz to ponowoczesny koczownik przyznający się do cierpienia, na jakie skazuje go jego własna kondycja, manifestujący tęsknotę za przeszłością, pamiętający o tym, że niegdyś twórca bywał pielgrzymem - zmierzającym do wytkniętego celu, wierzącym we własne posłannictwo. W wierszu prawda prawda wyznaje: „młody poeta przybyłowski / powiedziałby że to kicha pisać / co naprawdę się wydarzyło // a ja myślę że ciągle nikt nie napisał o tym / co naprawdę się wydarzyło”. Czy autor Czytania z księgi świętego Kłapouchego byłby skłonny uznać, że dotarcie do „tego co naprawdę” jest możliwe? W tomie brak jednoznacznych deklaracji, choć nie sposób nie zauważyć, że dominuje raczej epistemologiczny pesymizm. Jeśli udaje się cokolwiek powiedzieć o tzw. rzeczywistości, to dzieje się to raczej na poziomie leksyki, frazeologii i składni. Język mówi za człowieka, dlatego właśnie tytułowa „księga świętego kłapouchego” (już nie Księga ksiąg) to po prostu „słownik języka polskiego”.

Podobne zjawisko - zdaje się twierdzić Fryz - zachodzi na styku literatury i etyki. Poezja spełnia z trudnością lub nie spełnia w ogóle jednej z jej niegdysiejszych podstawowych funkcji - nie jest w stanie zrozumiale i jednoznacznie wypowiadać się o sprawach związanych z moralnością, ba - nie nazywa i nie wskazuje, poruszając się zaledwie po powierzchni słów, z których każde z powodzeniem może być zastąpione innym. Chrystusowe wezwanie z Kazania na górze: „Niech wasza mowa będzie: tak, tak; nie nie. A co nadto jest od Złego pochodzi” zyskuje w tomie kutnowskiego poety kształt bez mała karykaturalny - w sposób jednoznaczny wypowiadają się tu jedynie manekiny z wystawy sukien ślubnych: „zamiast głów mają drewniane joysticki / w przód w tył / w lewo w prawo / tak tak / nie nie // boże” (zgierskie medytacje o obowiązkach mowy).

Jeśli stwierdziłem, że poetycki idiom Fryza jest w jakimś, choćby niewielkim, stopniu zbieżny z modernistycznym rozumieniem roli literatury, tzn. mimo świadomości rozbicia i rozproszenia elementów pozostaje wyrazem tęsknoty za jednością, poszukuje porządku i dąży do scalenia, to miałem na myśli wiersze, w których manifestuje się przekonanie o możliwości odczytania śladów, na jakie człowiek natrafia w ponowoczesnym świecie. Powiedziałbym, że autor Wspólnych miejsc organizuje materię poetycką w taki sposób, by wiersz stawał się konstrukcją palimpsestową, tzn. znaczącą podwójnie, potrójnie itd. Sprawą czytelnika jest, którą z interpretacji uzna za wiążącą. W sporej części utworów „całość”, która wyziera spod powierzchni słów i obrazów, czy mówiąc inaczej: głębinowa, pierwotna warstwa znaczeń, odsyła do symboliki chrześcijańskiej — wprost lub poprzez aluzję, napomknienie, trudniej lub łatwiej odczytywalny trop. Fryz zdaje sobie sprawę z obosieczności patosu, dlatego „łamie” jednoznaczną wymowę tego typu tekstów na różne sposoby, np. poprzez metatekstowy, autoironiczny i kpiarski dopisek: „z kolorowej gazety wyczytany wiersz o biednym malarzu” w znakomitym prześwietleniu obrazu:

jest roentgen co dziś odkrywa obraz pod obrazem

portret co dla pejzażu staje się blejtramem

farba farbę pokrywa łąka twoje oczy

gryzą się stare barwy i nowe kolory

aż z nich wstaje polana rozświetlonych plamek

wiecznie trwająca w żyletce źrenicy

kiedy nie miał pieniędzy to często tak robił

jak bóg który na starych nowe pokolenia maluje

jakby miał w swej pracowni jedno tylko płótno

ziemię a w niej drobinki z matki bezgłośnych kroków

z babki z prababki rozcieram między palcami

tak jak sposób w jaki się uśmiechasz

mieszam z tynkturą słów czcionką mikroskopijnych cząstek

które z nas tu zostaną

aż ten co  j  e  s  t  nareszcie wyciągnie z kieszeni fartucha swój promień

i będziemy cudem znalezieni

wszyscy i nagle

w jednym świetnym błysku

i każdy się rozpozna w swym własnym imieniu

i stanie się jasne 

w co tylko czasem wierzymy

że tu ciemność jest po to

by podkreślić światło

czas na czasie się kładzie

farba miesza z farbą

żeby syn złożył z blasków łąkę miłosną jak ucho

które sobie odcina schizofrenik van gogh

To, co najbardziej zaintrygowało mnie w nowej książce Artura Fryza, nazwałbym kryptoreligijnością jego poezji. Być może jest to jednak określenie nieco na wyrost, dlatego że większość wierszy bazujących na symbolach chrześcijańskich lub czerpiących wprost ze źródeł religijnych, to utwory niejednoznaczne, dające się odczytać na dwa sposoby. Przyjrzyjmy się choćby wierszowi modlitwa - dedykowanemu jednemu z najoryginalniejszych poetów konfesyjnych ostatnich lat, Wojciechowi Kudybie - w którym próba rozmowy z Bogiem, oznaczająca odwołanie się do „czasów nie do końca przeszłych”, zostaje porównana do operowania potencjometrem, „by odnaleźć jednoznacznie twoje pasmo”, a Boga nazywa się „milczącym ale wiernym słuchaczem wiecznym”. Modlitwa - powiada Fryz - nie niesie ze sobą pewności kontaktu, co najwyżej czyni go możliwym („potencjometr”) do pomyślenia. Nie potrafię też rozstrzygnąć, czy w wersach: „do użytku już sprawdzone inkantacje / kiedy cię twój głos wewnętrzny / trochę zmęczy” należy czy nie należy dopatrywać się ironii.

Religia pojawia się w utworach z Czytania w postaci śladów językowych, ale także rudymentów chrześcijańskiej symboliki i ikonografii przemieszanych z rekwizytami współczesnej kultury masowej. Szczególnie charakterystyczny jest tu wiersz net, dla niepoznaki, jak sądzę, ofiarowany legendarnemu komentatorowi sportowemu, Bohdanowi Tomaszewskiemu:

nad trawiastym kortem uniesione ramię

ach jak on podaje tę piłkę świat

blog boga zapiski bez pisków znanych z internetu

dziennik twardziela pisany nocą i dniem bez mrugnięcia powiek

z okiem trójkątnym nieruchomym

no może poza tym muśnięciem piłeczki o siatkę

powidokiem ryby na siatkówce szkarłatem uchyloną raz na wieki skrzelą

ale powtórzono ten serwis i gra toczy się dalej

w sieci nic łowi nic z boku szata złożona na trawniku

wimbledon czeka na mistrza

Artur Fryz z upodobaniem gra homonimicznością i polisemicznością wyrazów. Już tytuł wiersza jest dwuznaczny — słowo „net” oznacza zarówno dotknięcie siatki piłką w trakcie serwowania, jak i sieć internetową. W oba zakresy znaczeniowe i związane z nimi słownictwo wpisany jest zakres trzeci, ewokujący sferę religii - najmniejszy objętościowo, bo sześcioelementowy („blog boga”, „oko trójkątne nieruchome”, „powidok ryby”, „szkarłat”, „szata złożona na trawniku”, „mistrz”), dominujący jednak nad pozostałymi dwoma. Gdybym miał w sposób najprostszy opowiedzieć, jak rozumiem ów ekstrawagancki „tenisowo-internetowy” wiersz, inkrustowany elementami ikonografii chrześcijańskiej, stwierdziłbym, iż jest to dowcipny i gorzki zarazem traktacik o wypychaniu Boga z przestrzeni współczesnej kultury. „Śmierć Boga” staje się źródłem cierpienia człowieka (aluzja „pasyjna”: złożenie „szaty” na trawniku, przywołująca wydarzenie opisane w ewangeliach, gdzie żołnierze rzymscy grają o szatę ukrzyżowanego). „Wimbledon czeka na mistrza” tak jak człowiek współczesny potrzebuje boskiej obecności (przewrotne nawiązanie do Ocalonego Różewicza?). Oryginalna metafora „powidok ryby na siatkówce”, bazująca na językowej polisemii („siatkówka” jako dyscyplina sportowa i część narządu wzroku), próbuje oddać dynamikę procesów sekularyzacyjnych zachodzących w świecie, gdzie przemiana ewangelicznych sieci rwących się od nadmiaru ryb w sieć internetową, w której „nic łowi nic”, jest czymś najzupełniej oczywistym. W omawianym utworze, jak w wielu zbudowanych na podobnej zasadzie tekstach z Czytania z księgi świętego Kłapouchego, ujawnia się awangardowo-lingiwistyczny (przybosiowski) rodowód twórczości Artura Fryza.

Poezja kutnowskiego twórcy jest poezją (w) ruchu — znaczenia zostały tu poddane rzadko spotykanej dynamizacji. Uważnej lekturze towarzyszy doznanie specyficznej płynności wiersza, czegoś, co można by nazwać semantyczną "chybotliwością", a co skutkuje wrażeniem niedomknięcia tekstu i - ostatecznie - jego potencjalną transgresyjnością. Bo, jak się zdaje, Fryz chciałby móc wykroczyć poza język, dotrzeć do granicy, za którą znaleźć można byt esencjonalny, zasadę organizującą sferę ludzkiego doświadczenia. W owym maksymalistycznym i niemożliwym do spełnienia pragnieniu upatrywałbym źródła wierszy takich jak osobowym do kościana i turystyka ekstremalna.

Nowy tom Artura Fryza zamyka jednowyrazowy żart poetycki "ść / i", anagram bezokolicznika "iść" , sugerujący czytelnikowi marsz przez teksty w kierunku odwrotnym od dotychczas przyjętego. Wolno chyba sądzić, że "czytanie z księgi świętego Kłapouchego" nigdy się nie skończy, nie stanie się "do-czytaniem", nie przyniesie ostatecznego zrozumienia.

Poezji nie interesują przecież rozwiązania definitywne                      

[Artur Fryz, Czytanie z księgi świętego Kłapouchego, Łódź 2010]

Wieczór autorski Artura Fryza

Zapraszam na spotkanie z Arturem Fryzem, autorem zbioru wierszy Czytanie z księgi świętego Kłapouchego, które będę miał przyjemność prowadzić. Termin: czwartek, 7 października 2010, godz. 18:00. Miejsce: Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Kutnie. Więcej informacji tutaj.

Spotkanie autorskie w Ostrowie

Zapraszam na spotkanie autorskie, które odbędzie się 2 października (sobota) w Ostrowskim Centrum Kultury - początek godz. 12:00. Będę czytał wiersze z przygotowywanego do druku tomiku Place zabaw ostatecznych.

Lwów 1939. Między III Rzeszą a Sowietami

W przedmowie do wydanej w 1934 roku książki Przyszła wojna Władysław Sikorski pisał: "rachuba na humanitaryzm w przyszłej wojnie byłaby tragicznym błędem. Dla ludów dobrej woli oznaczałaby ona zdanie się na łaskę i niełaskę tych przeciwników, którzy bez względu na międzynarodowe zakazy przygotowują się do wykorzystania w razie wojny wszystkich możliwych środków zniszczenia". Szkicując plan przygotowań do ewentualnego konfliktu, zwracał uwagę na niepewność wszelkich porozumień międzynarodowych i konkludował: "w pierwszych dniach przyszłej wojny, a więc w jej okresie najbardziej krytycznym" każde państwo liczyć może "jedynie na siły własne", nawet jeśli otrzymało "jak najbardziej formalne gwarancje zewnętrzne". Generał stwierdzał także, iż wobec zbliżenia polsko-sowieckiego, które niedawno nastąpiło, wydatnej poprawie uległa strategiczna sytuacja państwa polskiego. Pięć lat przed wybuchem II wojny światowej mogło się wydawać, że ponowne zacieśnienie więzów między Niemcami a Rosją nie jest możliwe. Jak wiele zmieniło się w tym względzie na przestrzeni kilku lat, miały pokazać dopiero wydarzenia września 1939 roku. W książce wspomnieniowej Bez ostatniego rozdziału Władysław Anders tak przedstawiał konsekwencje zawarcia przez Rosję i Niemcy układu o nieagresji: "Okazuje się, że tyły nasze, odsłonięte i bezbronne, zostały wydane na łup armii sowieckiej, i to w chwili kiedy impet niemiecki zaczął się zmniejszać, kiedy wydłużone na kilkaset kilometrów linie kolejowe i zaopatrzeniowe niemieckie zaczęły zawodzić i kiedy mogliśmy przetrzymać w walkach jeszcze pewien okres i dać sojusznikom możność uderzenia na odsłonięte granice zachodnie Niemiec. Rosja Sowiecka jednostronnie zerwała traktat o nieagresji z Polską w najcięższej dla Polski chwili i jak szakal rzuciła się od tyłu na straszliwie krwawiącą Armię Polską".

Lwów okazał się w pierwszych tygodniach wojny miejscem szczególnym. Od pierwszego dnia działań zbrojnych bombardowany przez Luftwaffe, oblegany przez wojska niemieckie, a od 19 września także przez Armię Czerwoną bronił się do 22 września, kiedy to został poddany Sowietom. Wyjątkowość sytuacji Lwowa polegała na koncentracji oddziałów obu agresorów w jednym punkcie o znaczeniu strategicznym  W ten sposób stolica Galicji stawała się na oczach jej obrońców sceną faktycznego rozbioru Polski. 

Na mocy porozumienia między Stalinem i Hitlerem Lwów znalazł się w strefie okupowanej przez Związek Radziecki. Zanim ustalenia polityczne zostały wprowadzone w czyn, dowódcy niemieccy i sowieccy kilka razy spotkali się, by ustalić szczegóły wspólnej ofensywy. Ostatecznie oddziały hitlerowskie wycofały się, pozostawiając miasto w rękach Rosjan. Dowodzący Armią Czerwoną zagwarantowali wolność polskim oficerom, jednak umowy nie dotrzymali - po opuszczeniu miasta Polacy byli aresztowani i przewożeni do obozów, gdzie większość straciła życie.

W mieście zapanował komunistyczny terror. Każdemu, kto nie opowiedział się jednoznacznie po stronie Związku Sowieckiego, groziła śmierć lub wywózka (w latach 1940-1941 z dawnych wschodnich ziem Rzeczypospolitej wywieziono niemal 400 tysięcy ludzi - dane NKWD). Trwały aresztowania wśród lwowskich rajców, członków organizacji społecznych, sędziów, lekarzy, adwokatów i księży katolickich. Zatrzymani byli przesłuchiwani i torturowani przez NKWD. Generał Anders, który dostał się do sowieckiej niewoli, 19 grudnia 1939 roku został przewieziony do Lwowa. Miał trudności z rozpoznaniem miasta: "Co za smutny widok! - wspominał. - Sklepy rozbite, puste, tylko w jednym na wystawie kilka kapeluszy. Nie kończące się ogonki przed sklepami spożywczymi. Gdzie ten piękny, czysty, roześmiany Lwów! Nastrój ludności ponury. Pełno NKWD i żołnierzy na ulicach. Ulice i chodniki zaśnieżone, brudne, śnieg nie zgarnięty, wrażenie okropne".

Dla Polaków wyznających ideologię lewicową sowiecki Lwów stał się terenem pierwszej  konfrontacji z idealizowanym w międzywojniu totalitaryzmem stalinowskim. Nie brakowało jednak takich, którzy, choć z trudem, zdołali odnaleźć się w tej sytuacji - część polskich intelektualistów, przed wojną socjalizujących i komunizujących, siedzących w sanacyjnych więzieniach, teraz miało nadzieję budować sprawiedliwszą społecznie rzeczywistość. Kładzenie fundamentów pod "nowy wspaniały świat" było zajęciem  ryzykownym i niebezpiecznym. Najbardziej absurdalny anonimowy donos mógł się skończyć utratą wolności i okrutnym śledztwem. Aleksander Wat, pracujący jako korektor w redakcji polskojęzycznego bolszewickiego pisma "Czerwony Sztandar", wspominał w rozmowie z Miłoszem, iż miewał wtedy nocne koszmary, w których gazeta wychodziła z błędem w nazwisku "Stalin", gdzie litera "t" została zastąpiona literą "r".

We Lwowie pod okupacją radziecką kształtowały się przyszłe elity kulturalnej "Polski Ludowej" - ci, którzy sprawdzili się w warunkach "proletariackiej dyktatury", w okolicznościach tak ekstremalnych, zostali po wojnie uznani za ludzi "pewnych" i godnych zaufania. Ponieważ lwowski etap hartowania się komunistycznych elit jest wciąż słabo znany i ma niewielką literaturę przedmiotu, warto przypomnieć kilka epizodów z tamtego czasu. Niechaj za ilustracje posłużą tu fragmenty publikacji z "Czerwonego Sztandaru":

„akcja Pana Tadeusza rozgrywa się na Białorusi! […] Dwór Soplicowski to dla nas zarazem symbol zaborczych rządów polskiej szlachty, polskich panów na ujarzmionych ‘kresach’” [P. Hoffman, Czy naprawdę „szlachecki epos”?, „Czerwony Sztandar”, 24 października 1940]

"Tymczasem wystarczyło jedno błyskawiczne uderzenie na Polskę ze strony armii niemieckiej, a potem Czerwonej Armii, aby nic nie zostało z tego pokracznego płodu traktatu wersalskiego, żyjącego z gnębienia narodowości niepolskich" [fragment przemówienia Mołotowa, drukowanego w "Czerwonym Sztandarze" 31 października 1939] 

"Witamy uchwałę Rady Najwyższej USSR zawierającą postanowienie Zgromadzenia Narodowego Zachodniej Ukrainy o przyłączeniu Ziem Zachodniej Ukrainy do Ukrainy Radzieckiej. Fakt ten zawiera nową erę w rozwoju zarówno społeczno-politycznym, jak i kulturalnym byłej Zachodniej Ukrainy. Z chwilą gdy runęły sztucznie podtrzymywane bariery nienawiści narodowej, kultura ziem byłej Zachodniej Ukrainy ma możność rozwijania się w myśl radzieckiego hasła braterstwa narodów. Pisarze i artyści bez względu na swoją narodowość mają przed sobą otwarte podwoje wielkiej sztuki socjalistycznej, sztuki szczerze służącej kulturalnym i moralnym ideałom ludzkości." [Pisarze polscy witają Zjednoczenie Ukrainy, "Czerwony Sztandar" 1939, nr 48; podpisali: W. Broniewski, J. Borejsza, T. Boy-Żeleński, A. Dan, H. Górska, K. Kuryluk, S. J. Lec, L. Pasternak, A. Polewka, W. Skuza, E. Szemplińska, E. Szirer, A. Wat, A. Ważyk]

a jednak podejmij kalendarz zdeptany,
część kart jego będziesz sławił w pieśniach
gdy padła granica, pękły więzień bramy,
w ten dzień wyzwolenia: siedemnasty września

[fragment wiersza L. Pasternaka, „Czerwony Sztandar”, 1 stycznia 1940]

"wierzący chrześcijanie obchodzą tak zwane „boże narodzenie”. […] Nauka ustaliła już dawno, że Chrystus – był postacią zmyśloną, mityczną. […] Zbierając pracujących do kościoła duchowieństwo corocznie otumania ich opowieściami religijnymi […] duchowieństwo nakazuje im cierpieć, pokornie znosić ucisk kapitalistyczny. […] Obowiązkiem świadomych obywateli […] jest wyjaśnić pracującym, którzy wierzą, jaką szkodę przynoszą święta religijne" [Boże narodzenie i święta zimowe, "Czerwony Sztandar", 25 grudnia 1940]

 26 grudnia 1939, w drugi dzień "tzw. bożego narodzenia", w gazecie redagowanej przez polskich komunistów ukazuje się następująca depesza: "Berlin. Do zwierzchnika Rzeszy Niemieckiej, Pana Adolfa Hitlera. Proszę pana przyjąć wyrazy wdzięczności za pozdrowienia, oraz za Pańskiej dobre życzenia dla narodów Związku Radzieckiego. J. Stalin". W tym czasie we lwowskim więzieniu Brygidki przetrzymywany jest gen. Władysław Anders. Relację z epizodu więziennego można znaleźć w jego pamiętnikach:

"Umieszczono mnie w szpitalu więziennym, gdzie znalazłem kilku znajomych, m.in. lekarza-okulistę, generała w stanie spoczynku Teodora Bałabana, pułkownika w stanie spoczynku Langa, mjr. Jodkę-Narkiewicza i członka Rady Miejskiej, Rybczyńskiego. Dowiedziałem się, że we Lwowie aresztowano wszystkich oficerów w stanie spoczynku; podano mi przeszło setkę znajomych nazwisk. W ogóle przeprowadzono aresztowania na szeroką skalę, ludzie ginęli po nocach. Już wtedy wiedziano o straszliwym znęcaniu się podczas śledztwa. Bito i torturowano średniowiecznymi sposobami, często aż do śmierci. Katowano zarówno mężczyzn, jak kobiety i małoletnią młodzież. Cele więzienne były przepełnione. W celach przeznaczonych dla 10-12 osób umieszczano po 100 i więcej. Warunki były okropne. Brud, robactwo, brak wody nie tylko do mycia ale nawet do picia, głodowe racje żywnościowe. W tych warunkach szpital więzienny, gdzie każdy miał łóżko i gdzie co dzień otrzymywano chleb, coś w rodzaju herbaty i tzw. zupę, był prawdziwą oazą. Niestety, po kilku dniach, jeszcze przed 1 stycznia 1940, w nocy wpadło kilku enkawudystów; wyciągnęli mnie z łóżka i zaciągnęli do innego bloku, do celi pojedynczej. Zachowywali się z całą brutalnością. Kiedy szedłem z trudem po schodach, zostałem umyślnie potrącony i nie mogąc się utrzymać na kulach, spadłem na dół. Powtarzało się to na każdym piętrze. Byłem silnie potłuczony i poraniony. Cudem nie połamałem rąk i nóg. Przechodziłem przez wiele zakratowanych drzwi, aż wreszcie wepchnięto mnie do małego pokoiku z rozwalonym piecem, zakratowanym oknem, bez szyb. Nie dano mi mojego ubrania. Miałem na sobie tylko cienki drelich. Zima tego roku była wyjątkowo sroga. Mróz przekraczał 30 stopni C. Wstawiono mi jeden kubeł z wodą, która natychmiast zamarzła, drugi do załatwiania potrzeb. Co dwa, trzy dni wrzucano mi kawałek chleba i wsuwano talerz obrzydliwej lury. W ciągu ośmiu tygodni, które tam spędziłem, jeden raz tylko opuściłem celę. Po sześciu tygodniach zjawił się sędzia śledczy; złożyłem na jego ręce protest przeciw zachowaniu się władz więziennych i przeciw warunkom, w których pozostawałem. Pokazałem odmrożone, zaropiałe policzki, ręce i nogi. Wskazałem, że rany nie pozwalają mi się nawet ruszać. Stwierdziłem, że nikt nie zwraca uwagi na moje wołanie, że ani razu nie był u mnie lekarz. Zażądałem zwrotu ubrania, zabezpieczenia okna i choćby codziennej dawki chleba. Musiałem podpisać tzw. nakaz aresztowania, po czym dopiero obiecał załatwić moje żądania. Jeszcze raz sędzia spytał mnie, czy zgadzam się na podpisanie oświadczenia o wstąpieniu do Armii Czerwonej. Odmówiłem.

Wyszedł wściekły, grożąc, że zgniję w tej celi. I znowu przez długie tygodnie wszystko pozostało po dawnemu. Żyłem w przekonaniu, że koniec mój się zbliża. Pomimo odporności organizmu bardzo wychudłem. Byłem tak osłabiony, że nawet nie czułem bólu z ran i odmrożeń. Myślę, że w tych warunkach nie przetrzymałbym więcej niż dwa tygodnie. Żadne stukanie i wywoływanie straży więziennej w dalszym ciągu nie odnosiło skutku. Za to co kilka dni w nocy wpadało kilku enkawudystów i przeprowadzało jak najbardziej szczegółową rewizję celi i osobistą. Śmieszne, że nie mogli znaleźć gwoździa, który można było wyjmować z podłogi oraz 30-rublowego banknotu, który leżał w kubku na samym wierzchu. Za to rewizje we wszystkich otworach ciała przeprowadzano jak najbardziej fachowo i brutalnie. Nie darowano także mojej długiej, wyrosłej w więzieniu brodzie, która - pełnej ropy ściekającej z odmrożonych policzków - zamarzła na kość. Bito mnie przy tym i kopano." 

Zapyta ktoś, w jakim celu - w sposób tendencyjny i prostacki, umożliwiający polityczne i ideologiczne symplifikacje - zestawiam tak odmienne języki: komunikaty oficjalnej sowieckiej gadzinówki, w której pracowali ludzie oddający swój ojczysty język na usługi  okupanta, oraz wspomnienia więzionego i katowanego generała Wojska Polskiego, który mimo szykan, głodzenia i torturowania nigdy nawet nie pomyślał o przywdzianiu munduru czerwonoarmisty, pozostał wierny do końca.

Mógłbym usłyszeć następujący argument: żołnierz musi wytrwać, bo przysięgał służyć ojczyźnie, nie wymagajmy od cywila, by był tak samo dzielny, nie odbierajmy mu prawa do słabości, do upadania pod naporem Historii. Istotnie, nikt nie ma prawa twierdzić, że gdyby żył tam i wtedy, nie zasiliłby zastępów tych, którzy oddali duszę demonowi. Być może, widząc łzy i strach najbliższych, słysząc  dziecięce prośby, bylibyśmy zdolni podjąć ryzyko samozatraty.

Nie mogę jednak nie stwierdzić, że przetrwawszy ciężkie próby - smagana, dręczona, poniżana i mordowana w swoich synach i córkach - Polska istnieje dziś dzięki tym niezłomnym. Gdyby nie oni, zalałaby nas fala, zmiatając naszą pamięć, anihilując tożsamość, zmieniając poczucie własnej godności w komiczne, żałosne urojenie.

Jesteśmy dzięki nim. Dobrze o tym pamiętać we wrześniu.

Mimo wszystko.