O tomie "Głosy" Jana Polkowskiego (cz.1)

 

Na marginesie  

Głosów Jana Polkowskiego[1]

(kartki wydarte z notatnika)

[kartka pierwsza]

Dwudziestowieczna literatura polska pełna jest nienapisanych książek. Dwudziestowieczna literatura polska obfituje w niepiszących pisarzy. Władysław Sebyła odkłada skrzypce i bierze pióro w rękę; wtedy właśnie dosięga go kula enkawudzisty. Bruno Schulz chwieje się na nogach i czepiając się ściany, upuszcza manuskrypt Mesjasza; strużka krwi spływa mu z kącika ust; wszystko żre ogień. Andrzej Trzebiński chce mówić, ale usta wypełnia mu gips; pada na warszawski bruk, krew barwi papierowy wór, w który jest ubrany; żołnierze w hełmach z runicznym znakiem wrzucają zwłoki na plandekę, ciężarówka odjeżdża. Zenon Przesmycki, któremu pocisk zniszczył mieszkanie na Mazowieckiej, błąka się po ulicach powstańczej Warszawy; niewydane dzieła Norwida ulatują z jego głowy, słowa płyną sinym niebem, znikają wśród dymu i mgły. Wacław Bojarski umiera od postrzału; Mikołaj Kopernik tkwi na cokole, trzyma w rękach kulę ziemską, w którą wsiąkają ciała umarłych, niewymownych, tych, co zamilkli przed czasem: Baczyńskiego, Gajcego, Stroińskiego.

Ilu potencjalnych poetów, prozaików, diarystów było wśród rozstrzelanych, zamęczonych w obozach, skostniałych w śniegach Wschodu i Północy? Ilu wśród ofiar sowieckiego terroru w pierwszych latach powojennych? Żołnierze wyklęci, pisarze wyklęci, wyrzutki literatury, niechciane dzieci bibliotek. Ilu takich, którzy po pióro nie sięgnęli, bo nie pozwoliły im na to warunki życia, bo trzeba było utrzymać rodzinę, zadbać o przyszłość dzieci, jakoś urządzić się w niesprzyjającej pisaniu rzeczywistości? Ilu tych, którzy nie wydali z siebie głosu, bo nie chcieli brać udziału w zbiorowym kłamstwie, bo cenzor wykreślił im połowę tekstu, bo w ostatniej chwili wstrzymano przydział papieru na druk?

W dwudziestowiecznej literaturze polskiej zbyt wiele jest książek złych, kłamliwych, szkodliwych i głupich, książek, o których nawet myśl by nie powstała, gdyby nowego porządku dla tej części Europy nie przyniesiono na bagnetach brunatnych i czerwonych oprawców. Przykład pierwszy brzegu — Jerzy Andrzejewski, przed wojną dobrze zapowiadający się pisarz katolicki, po wojnie autor instruktażowego dzieła Partia i twórczość pisarza. Z rzeczonej książki jeden fragment, który mógłby nigdy nie zaistnieć:

Partia dopomaga pisarzowi w tym dobrym słyszeniu samego siebie. Partia swoimi wskazaniami i swoją krytyką wyczula słuch artysty, jeśli ten oczywiście chce słyszeć i nie upiera się przy głuchocie. Również kolektyw pisarski, gdy dobrze działa, spełnia w tym zakresie dużą i twórczą rolę. Wreszcie i przed krytyką otwierają się w tej dziedzinie znaczne możliwości.

Lecz ani pomoc Partii, ani kolektywy pisarskie i krytyka nie uwalniają twórcy od obowiązku samodzielnej czujności wobec siebie samego. Nie czujności przez palce, przez zasłonę misternie utkaną z różnych przyzwyczajeń, nawyków, upodobań i drobniutkich jak jedwabne supełki zakłamań. Również nie czujności przez powiększające szkło, bowiem takie spojrzenie na siebie prowadzi zazwyczaj nie do usunięcia błędów, lecz do przyglądania się im z taką samą ciekawością, z jaką śledzi się przez mikroskop ruchy złośliwych wirusów. Nie o taką czujność chodzi. Ani o czujność niecierpliwą, żywiołową, miotającą się z wielkim hałasem, jak wygłodniały pies uwiązany na łańcuchu.

Chodzi o czujność rewolucyjną.[2]

Tego rodzaju publikacje wciąż zalegają półki bibliotek, szczególnie tych małych, osiedlowych, rejonowych, którym brakuje dotacji na uzupełnienie księgozbioru. Niegdyś wydawane w wysokich nakładach — powieści partyjnych autorów, których nawet wtedy nikt (poza zobowiązanymi do tego recenzentami) nie czytał, wiersze chwalców „socjalistycznej ojczyzny”, skłamane autobiografie i wyszlifowane na błysk wspomnienia z „bohaterskich” czasów, hagiografie komunistycznych świętych niekłaniających się kulom. Wszystko to meblowało głowy naszych rodziców i dziadków, wmawiało w nich „lepszy”, „słuszniejszy”, „postępowy” model rzeczywistości, a przy tym zaciemniało, zagadywało prawdziwą historię, przykrywało ją kreacją, pracą wyobraźni, dążącej do stworzenia w dziele literackim idealnego świata komunistycznego, gdzie kaci i oprawcy są bojownikami o równość i sprawiedliwość, a ostatni żołnierze wolnej Polski bandytami, zdrajcami i skończonymi łajdakami.

Zatrzymajmy się jeszcze przy Andrzejewskim. Popiół i diament — powieść zła, również pod względem warsztatowym, przedstawiająca wykrzywiony obraz rzeczywistości powojennej, użyta przez komunistów jako jeden z wielu elementów szerokiej ofensywy antyakowskiej, przez wiele lat była lekturą obowiązkową w liceach. Jeszcze po roku 1989 ustawodawca traktował ją jako wartą przeczytania i podsuwał młodzieży.

Wokół tego rodzaju dzieł rosły inne, służebne wobec nich, jak książeczka Jana Detko „Popiół i diament” Jerzego Andrzejewskiego, wydana w roku 1964 ramach „Biblioteki Analiz Literackich”, udatnie „prostująca” myślenie nauczycieli i uczniów, pomagająca ujrzeć problematykę powieści w ideologicznie „właściwym” świetle. Czytamy w niej m.in.:

Po wyzwoleniu rozszerzają się wpływy PPR. Natomiast obóz burżuazyjno-obszarniczy znajduje się w odwrocie. Rozmachowi programu PKWN, olbrzymiej, twórczej, pozytywnej pracy obozu demokratycznego potrafił on przeciwstawić jedynie bezpłodną negację i bandycki terror. Był to obóz bankrutów, który rozsadzały narastające wciąż sprzeczności wewnętrzne, a przede wszystkim potęgujące się stopniowo dążenie podstawowej masy członków organizacji podziemnych do wyjścia z konspiracji i włączenia się do odbudowy kraju.

Obóz reakcji jednoczyła nienawiść do władzy ludowej, do ugrupowań postępowych. Walcząc przeciwko nim już w okresie okupacji, reakcja kontynuuje swoją działalność także po wyzwoleniu wschodnich ziem polskich. Ani na chwilę nie rezygnuje ze zdobycia władzy. Sabotuje i bojkotuje zarządzenia władzy ludowej, stara się przeszkodzić stabilizacji i normalizacji życia politycznego i gospodarczego.

[…] Na wielu terenach nastąpiła koncentracja reakcyjnych oddziałów zbrojnych, mnożyły się zamachy na działaczy i aktywistów PPR, oficerów politycznych Wojska Polskiego i pracowników administracji państwowej. W miastach zaczęły działać organizacje terrorystyczne. […]

Przypomnieliśmy tutaj nieco historii, gdyż utwór Andrzejewskiego tak mocno jest w niej osadzony, że bez tej konfrontacji nasza późniejsza analiza nie byłaby w pełni jasna.

„Przypomnieliśmy nieco historii”. Nie historii — raczej: komunistycznego preparatu, dziejów oglądanych z perspektywy kata. Właśnie w takim preparacie jest „mocno osadzony” utwór Andrzejewskiego, a także dziesiątki, setki, tysiące innych książek. Tomy te krzyczą, zostały stworzone tylko po to — by zagłuszyć milczenie rozlegające się między kartami książek nienapisanych, zatrzymanych na progu, pomiędzy ideą a realizacją, potencjalnością a niemożliwością, życiem a śmiercią ich (nie)autorów.

Wydawało nam się, że po roku 1989 nastąpi jakaś potężna, rewolucyjna zmiana w literaturze, że narodzą się dzieła mierzące się z czasem kłamstwa i podłości. Ale autorzy, którzy mogli je stworzyć, bo dysponowali świadomością i wiedzą, nie mieli sił. Znękani przez system (który właśnie po raz kolejny się przepoczwarzał, przybierając twarz liberalnej demokracji), utrudzeni własnym życiem, wychłostani milczeniem — ostatkiem sił próbowali dać świadectwo. Media tego nie zauważały, dziennikarze mieli na głowie sprawy ważniejsze — organizowano nowy wspaniały świat, zdobywano przyczółki, okopywano się na swoich pozycjach. Głosy z przeszłości, głosy domagających się prawdy i sprawiedliwości, odkreślono grubą kreską. Tylko w takiej rzeczywistości mógł przepaść niemal bez śladu pisarz tej miary, co zmarły niedawno Janusz Krasiński. Młodszym wmawiano, że pora zająć się tym, co teraźniejsze i przyszłe, przeszłość pieczętując milczeniem, które jest jakoby istotnym warunkiem „narodowej jedności”, zgody „ponad podziałami”. Dlatego właśnie „pierwsze powieści gejowskie” i „pierwsze powieści dresiarskie” nagłaśniano, nagradzano i sprzedawano tak ochoczo. One ułatwiały zapominanie, każąc odbiorcom biec wciąż prędzej i prędzej w nowoczesność.

W dwudziestowiecznej historii Polski bardzo wiele jest zdarzeń, które usunięto ze zbiorowej pamięci, zanim na dobre w nią zapadły. Milczały gazety, milczało radio, milczała telewizja — znikały dni, miesiące, lata, znikały okrzyki i ciosy, znikały twarze przesłuchiwanych i bitych. Z szarego tła, z szarej mgły wynurzała się twarz inna — ogolone gładko policzki, rozumne spojrzenie zza szkieł okularów, wyraz troski wyzierający z każdej zmarszczki, z każdego zakamarka tej niemal bezcielesnej konstrukcji. Jedynie wykrój ust, nawet nie wykrój: cień w kącikach, który pojawia się na mgnienie i zaraz potem znika. Jedynie ów cień wprowadzał dysonans. Usta mówiły: nie ma, nie ma, nie ma. Nie ma ciał, nie ma ofiar, nie ma problemu. Są drobne kłopoty, z którymi władza sobie radzi. Usta poruszały się (cień pojawiał się i znikał): nie ma potrzeby o tym rozprawiać, milczenie jest złotem, kochajmy się. Po roku 1989 usta nie przestawały mówić, stały się nawet bardziej wymowne, przybyło ich, z każdej strony dochodził dźwięk ich zamykania i otwierania. Zachęcały do wytrwałego marszu naprzód, ku świetlanym celom, niekiedy — coraz rzadziej — biadały nad błędami i wypaczeniami minionego okresu.

Literatura polska przyjęła systemową i polityczną zmianę z ulgą. O wyczerpywaniu się, wygasaniu modelu kultury mającego swój początek w poezji romantycznych wieszczów pisała na początku ostatniej dekady minionego wieku Maria Janion. Zjawisko to określiła badaczka jako „zmierzch paradygmatu”. Ów „jednolity styl kultury” o charakterze symboliczno-romantycznym obowiązywał, zdaniem Janion, przez niemal dwa stulecia — od rozbiorów do stanu wojennego i lat, które bezpośrednio po nim nastąpiły[3]. W wieku dwudziestym kulminował trzykrotnie: w okresie obu wojen światowych oraz w czasie zrywu solidarnościowego na początku lat osiemdziesiątych. Autorka Odnawiania znaczeń stwierdzała:

Jesteśmy świadkami okrutnego paradoksu: osiągnięta niepodległość, do której zdobycia wszechwładny romantyzm przyczynił się w sposób zauważalny, niweczy teraz podstawę jego oddziaływania. Kształtuje się w kulturze sytuacja odmienna od tej, która panowała w dwudziestoleciu międzywojennym, chociaż wielu wyobraża sobie prosty powrót do idei, zachowań i postaw sprzed ponad półwiecza. Odmienność zaś położenia polega przede wszystkim na fakcie nieznanego dotychczasowym dziejom rozwoju kultury masowej oraz jej technicznych środków przekazu.

Wraz z przemianami ustrojowymi, gospodarczymi i politycznymi, które mają uczynić z Polski „normalny” kraj demokracji i wolnego rynku, osobliwa monolityczność stylu romantyczno-symbolicznego musiała się zachwiać. Ideały romantyczne straciły, chociażby powierzchowną i sprowadzającą się do frazesów, ale jednak siłę perswazyjną. Nastąpił w ogóle proces dezutopizacji społeczeństwa, nastała era trzeźwości i deziluzji, chociaż powszechnie dostrzega się pragnienie podtrzymywania dawnej bezpiecznej egalitarystycznej jedności. Jednak już „wielość” zaczęła się kłócić z „jednolitością”, „konkurencja” i „zdrowy egoizm” z „solidarnością”, a „interes” (ekonomiczny przede wszystkim) z wartością (duchową głównie). Jednolita kultura, która pełniła dotychczas przede wszystkim funkcje kompensacyjne i terapeutyczne, nie może – dokładnie tak samo jak dotąd — funkcjonować w społeczeństwie, które ma stać się demokratyczne, to znaczy zróżnicowane i zdecentralizowane, objawiające rozmaite potrzeby, również kulturalne. Bezkrytyczne „zakochanie we własnej piękności”, wpojone nam przez romantyków i Sienkiewicza, bezlitośnie schlastane przez Gombrowicza, tak skutecznie ratujące nas w permanentnych stanach słabości, klęski i upadku, nie ma już szans dłuższego przetrwania, mimo że nadal jesteśmy słabi. Ale słabi w inny sposób.

Przekonanie o ostatecznym wyeksploatowaniu paradygmatu romantycznego okazało się przedwczesne — dziś, po katastrofie smoleńskiej i wszystkich jej negatywnych następstwach, zyskaliśmy taką pewność. Pozostaje oczywiście pytanie, czy to, co rodzi się w polskiej kulturze po 10 kwietnia 2010, to jedynie proste powtórzenie dziewiętnastowiecznego wzorca, mechaniczne odwzorowanie, nawrót do „matecznika”, w którym możemy odzyskać fundamentalne poczucie bezpieczeństwa i sensowności dziejów, czy też jakaś dotychczas nieprzeczuwana, ponadprogramowa ścieżka recepcyjna, na której romantyzm uzyska nowy wymiar, odpowiadający cywilizacji pierwszej połowy XXI stulecia.

Koncepcja Marii Janion z początku lat dziewięćdziesiątych oparta została na przekonaniu, że ostatecznie zakończyła się pewna faza w historii Polski, etap wytrwałej walki o zachowanie bytu narodowego, tzn. ocalenia pojmowanej linearnie świadomości zbiorowej, w granicach której to, co minione, stanowi żywotny, aktualny i funkcjonalny składnik teraźniejszości. W myśl tej koncepcji „paradygmat romantyzmu i historii” miał zostać zastąpiony „paradygmatem romantyzmu i egzystencji”[4], tzn. do lamusa drogocennych pamiątek narodowych powinien być odłożony romantyzm insurekcyjny i mesjanistyczny, a w miejsce monolitycznej zbiorowości winny wejść świadome siebie jednostki, zdolne kształtować oblicze nowoczesnego kraju, z powodzeniem odnajdującego się we wspólnym, zbudowanym na wartościach liberalnych „europejskim domu”.

Podstawowy błąd logiczny w rozumowaniu autorki Płaczu generała polegał, jak sądzę, na rzutowaniu myślenia postulatywnego na refleksję historycznoliteracką, przy niemal całkowitym ignorowaniu uwarunkowań geopolitycznych, od dwóch stuleci wpływających na kształt polskiej kultury. Inna rzecz, że w latach dziewięćdziesiątych XX wieku i w pierwszej dekadzie wieku XXI można było sądzić, że sytuacja międzynarodowa uległa definitywnemu przekształceniu, a co za tym idzie — romantyczne wzorce postrzegania jednostki i zbiorowości przez pryzmat wielkich procesów historycznych nareszcie przestały mieć zastosowanie. W ciągu dwóch dekad po Magdalence i Okrągłym Stole odsłonił się jednak ogromny obszar zaniechań, przemilczeń, problemów nierozwiązanych. Brakowi dekomunizacji i lustracji w przestrzeni publicznej odpowiadały brak zainteresowania dla przeszłości i bezrefleksyjna pogoń za nowością w kulturze.

W literaturze perspektywa indywidualistyczna wyraźnie zdominowała perspektywę zbiorową. Nieliczne były głosy tych, którzy upominali się o dziejową prawdę, podejmowali próbę rozliczenia epoki PRL. Poezja milczała i w swojej masie milczy do dziś (nie zmieniają ogólnej tendencji ważne tomy Wencla i Misiewicza). Tym większą uwagę poświęcić trzeba każdej wybitnej książce poetyckiej mierzącej się z nieopowiedzianą historią sowieckiego i komunistycznego terroru w Polsce.

W ostatnich miesiącach pojawiła się taka wyjątkowa książka. Przeszła niemal bez echa.

Myślę o Głosach Jana Polkowskiego.

[kartka druga]

Wiesław Kasprzycki. W grudniu 1970 szesnastolatek, uczeń szkoły zawodowej przy stoczni gdyńskiej. W „Czarny Czwartek” przyjechał w okolice przystanku SKM Gdynia Stocznia, następnie znalazł się pod budynkiem Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Ponieważ zgubił klucze do mieszkania, postanowił dostać się do szpitala, gdzie pracowała jego matka. W drodze został zatrzymany przez milicjantów. Pobito go i nieprzytomnego przeniesiono do siedziby Prezydium. Tam był wielokrotnie kopany, okładany pałkami, ogolono mu głowę. Mirosław Piepka i Michał Pruski (z ich książki czerpię powyższe informacje) tak streszczają relację Kasprzyckiego:

— Dopadli nas z myśliwskimi nożami i zaczęli ciąć włosy. Miałem krótkie, strasznie bolało, bo ze skórą wyrywali.

Zomowcy przynieśli drewniany fotel. Co jakiś czas wybierali któregoś z siedzących, przekładali przez fotel i bili pałkami. Nowi mundurowi co parę chwil wpadali do sali. Piana na ustach, dzikie oczy. Bicie pałkami na oślep. Katowani próbowali cofać się pod ścianę.

— Pękała skóra…

Zaczęli wzywać na przesłuchanie, na pierwsze piętro, do gabinetu przewodniczącego MRN. W gabinecie stało biurko i stół prezydialny. Pod ścianą czterech zomowców, za biurkiem jeden. Obok piętrzył się stos dokumentów.

— Nazwisko.

— Kasprzycki.

Milicjant znalazł legitymację szkolną, policzył litery w imieniu i nazwisku. Zapisał w kółku. Wyszło 17.

— No to wskakuj na stół.

Kasprzycki odruchowo zerwał się z krzesła. Tylko na to czekali. Rozciągniętego na stole trzymało dwóch, dwaj bili pałkami. Tyle uderzeń, ile liter w imieniu i nazwisku.

Znaleźli zdjęcie dziewczyny Kasprzyckiego […]. Policzyli litery w imieniu. Następne ciosy pałkami. Wyrywając się, spadł ze stołu, więc skopali go na podłodze. No i lata w dacie urodzenia. Znów bicie.

— Potem mnie wyprowadzili. Schodziłem z półpiętra, kiedy ten, co liczył litery, znowu mnie zawołał. Poszedłem schodami do góry. On stał na krawędzi schodów. Dłoń w czarnej rękawiczce, w dłoni duża mosiężna tuleja.

Po silnym ciosie w twarz Kasprzycki stoczył się po schodach na parter. Wypluł strugę krwi. Nie mógł się podnieść. Trzymając pod ręce, zawlekli go do sali kolegium,  tam… znowu piekło. Kilkudziesięciu zatrzymanym zomowcy kazali rozebrać się do naga i złożyć ubrania w kostkę. Nowe ekipy mundurowych wpadały do sali co kilka minut. Bito pałkami, pięściami. Nie można było wyjść do toalety, więc zakrwawieni ludzie załatwiali swoje potrzeby na podłogę. Z krwi, ekskrementów i obciętych włosów utworzyła się gęsta maź. W zapierającym oddech smrodzie, brodząc w nieczystościach, zomowcy masakrowali stłoczonych ludzi. Nad stołem prezydialnym wisiał wycięty ze styropianu biały orzeł. Kasprzycki zapamiętał, że na godło bryzgały fekalia. Czuł jedynie zwierzęcy strach, dopiero po latach dostrzegł w tym jakąś ponurą symbolikę.[5]

Nie był to koniec pastwienia się nad zatrzymanym nastolatkiem. Bito go w pięty, puszczano na „ścieżkę zdrowia”. Ponownie stracił przytomność. Pamięta kolejne wizyty na piętrze — okładanie pałkami i polewanie wodą.

Z rąk oprawców w polskich mundurach wyrwał Wiesława Kasprzyckiego znajomy jego matki, lekarz ze szpitala miejskiego. Chłopiec był w stanie agonalnym, krwawił z cewki moczowej, nie dało się u niego wyczuć tętna i pulsu, jego ciało było spuchnięte i sine.

Przeżył cudem. Do dziś nie może mówić o grudniowej masakrze. Jedynie raz, w czasie tzw. karnawału Solidarności, zdołał przełamać psychiczną i emocjonalną blokadę — wtedy zapisano jego wspomnienia.

Przywołuję tę relację, by tym mocniej uświadomić sobie i czytelnikom, że dwudziestowieczna historia Polski — przede wszystkim w jej wymiarze jednostkowym, egzystencjalnym — pozostaje historią nie w pełni wypowiedzianą. Tym, którzy uszli z życiem, głos więźnie w gardle. Trauma była tak ogromna, że część z nich do dziś się z niej nie wyzwoliła.

Czy poeta powinien mówić za nich? Jak ma pisać, by nie zniekształcić prawdy? Czy literatura nie musi skapitulować wobec doświadczeń tego rodzaju? Głosy Polkowskiego przekonują, że na początku dwudziestego pierwszego wieku, po postmodernizmie i dekonstrukcjonizmie, poezja wciąż może i powinna być antidotum na dziejowe kłamstwa i przemilczenia, że zdolna jest odsłaniać manipulacje motywowane interesem politycznym, oddzielać jasność od ciemności, cierpienie od zbrodni, szlachetność od podłości, a także: wyrażać indywidualne losy tak, by stawały się one znakami praw wyższych, ukazywały swoje antecedencje i ciągi dalsze, stanowiły przestrogę i napomnienie dla nas, którzy przez dwadzieścia lat tak głośno fetowanej wolności zbyt łatwo przyzwyczailiśmy się do myśli, że w naszej części Europy historia skończyła się raz na zawsze.

[kartka trzecia]

Głosy to tom szczupły. Składa się nań jedynie osiemnaście wierszy i dwuakapitowa wypowiedź prozą, stanowiąca rodzaj objaśnienia? przesłania? programu? Myślę, że lekturę całości warto zacząć od tekstu zamykającego książkę:

Czy poezja nie powinna być szczególnie wyczulona na anonimowe, niewysłowione przesłanie, strawione przez zgiełk śmierci i chaos kłamstwa? Czy nie powinna użyczać swojego głosu a umniejszać swoje pragnienia? Zapominać o sobie choćby na mgnienie? Przenikać los ludzi wyblakłych, których życie uwięzło w niejasnej frazie znikającego cienia? Czy my nieustannie zapominani jesteśmy rozpoznawani przez innych zapomnianych? Co mówią o nas umarli? Czy nas zapamiętali? Czy my wsłuchujemy się w tych, których nie pamiętamy?

Zamordowani na Wybrzeżu w 1970 roku mają swoje imiona i pomniki (choć nie jesteśmy pewni czy wiemy o nich wszystkich). Istnieją w pamięci przekazywanej w rodzinnym kręgu. Żyją także jako zbiorowy symbol oporu przeciwko nieludzkiej władzy w drugiej połowie XX wieku lub jeden ze śladów jej zbrodniczej działalności. Ostatnio niektórzy z nich ożyli w filmie Czarny czwartek. Zastanawiam się czy nie moglibyśmy podejść bliżej do nich i do tych, których kochali? Tak blisko jak to jest możliwe. I wcielić się na wieczny moment w ich trwające i podróżujące i zmartwychwstałe i zatarte i nierozpoznane i rozsypane i nienarodzone życie?

Poezja ma się stać, według Jana Polkowskiego, swoistym medium dla tych, którym głos odebrano, których życie zakończyło się przed czasem, których — powiedzmy to, co oczywiste i dlatego tak trudne do zrozumienia — zamordowano z zimną krwią.

Od tragicznych „wydarzeń” na Wybrzeżu minęło przeszło czterdzieści lat. Winni tej zbrodni nie zostali ukarani. I nie zostaną. Nie po to w szczelnie zamkniętych gabinetach, a potem przy Stole Zgody, projektowali i współtworzyli nową rzeczywistość polityczną i społeczną. Pozostaną nieosądzeni, dożyją swoich dni we względnym spokoju, od czasu do czasu zapraszani przez swoich następców do jakiegoś ekskluzywnego grona (zwanego, dla propagandowego efektu, Radą Jedności Narodowej czy Zgromadzeniem Mędrców Ojczystych), odwiedzani w szpitalu przez wyperfumowanych i uśmiechniętych polityków z kopytkiem zamiast stopy. Sprawiedliwość — symboliczną — wymierzyć im może jedynie kultura. Właśnie w tym sensie są Głosy Polkowskiego książką służebną, tomem od dawna potrzebnym, ba — koniecznym, bo przywracającym wiarę w literaturę, która zdolna jest angażować się w spór o kształt zbiorowej pamięci. „Nie zapomnijmy!” — nawołuje krakowski poeta, nawołuje wierszami ściszonymi, dyskretnie odkrywającymi pokłady przemilczanego cierpienia, tłumaczącymi na słowa niemy szloch, skargę, która uwięzła w gardle, zatrzymana przed granicą wypowiedzenia.

Wizja poezji, która „użycza swojego głosu, a umniejsza swoje pragnienia”, jest mi niezwykle bliska. Oto wiersz przestaje być emanacją ego poety, stając się właśnie głosem w nieprzerwanej rozmowie pokoleń, gdzie żywi mówią do umarłych, umarli do żywych. Ów gest wycofania, zatarcia autorskiej sygnatury, widoczny jest już na okładce tomu Polkowskiego. Głosy otwierają się na niewysłowione, mówią językami, obcymi językami tych, którym odebrano zdolność wysłowienia, których usta pozostały zamknięte. „Wsłuchać się”, „podejść bliżej”, „wcielić się na wieczny moment” — określenia te wyznaczają rytm nowych wierszy autora Oddychaj głęboko, pozwalają zrozumieć istotę jego niecodziennego artystycznego zamierzenia. 

[pierwodruk: "Topos" 2013, nr 1-2]

CZYTAJ CZĘŚĆ DRUGĄ

---

[1] J. Polkowski, Głosy, Biblioteka „Toposu” t. 75, Sopot 2012.

[2] J. Andrzejewski, Partia i twórczość pisarza, Warszawa 1952, s. 68-69.

[3] Zob. M. Janion, Zmierzch paradygmatu, w: „Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś”, Gdańsk 2000, s. 5–6.

[4] Z. Pietrasik, Polska nie jest kobietą. Rozmowa z prof. Marią Janion, „Polityka” 2005, nr 19.

[5] M. Piepka, M. Pruski, Czarny czwartek. Gdynia ’70, Warszawa 2011, s. 109–110.

Nowa książka poetycka - "Teoria wiersza polskiego" - od przyszłego tygodnia w EMPiK-ach

Miło mi Państwa poinformować, że pod koniec przyszłego tygodnia w salonach EMPiK powinna pojawić się moja nowa książka poetycka, Teoria wiersza polskiego. Tomik będzie dołączony do najnowszego numeru dwumiesięcznika literackiego "Topos" (2013, nr 1-2).

Filmik promujący książkę można obejrzeć po kliknięciu na poniższy obrazek.

 

Zaproszenie: poeci 'TOPOI' w Bydgoszczy

"Żarówki Smierdiakowa" w "Śląsku"

W lutowym numerze miesięcznika "Śląsk" ukazał się mój wiersz Żarówki Smierdiakowa. Z tekstem można się zapoznać tutaj.

Nowe wiersze w "Twórczości"

W najnowszym numerze "Twórczości" trzy moje nowe teksty z gotowego do druku tomu Teoria wiersza polskiego. 

Poniżej jeden z nich. 

Zachęcam do lektury miesięcznika "Twórczość".

Zagłada dachów

Zawsze tak samo: rdza wchodzi na dachy,

wykwita patyną miedziana powierzchnia

i mur wyrasta z ziemi jak żywa roślina,

świat jest twierdzą, daje ci mocny korzeń,

więc kiedy tamten człowiek prostuje plecy,

wraca do pionu, wszystko układa się

w hierarchiczną strukturę, z nieba dolatują

pienia serafinów. Gdziekolwiek się nie obrócisz,

w którąkolwiek stronę, jesteś u siebie. Światło

świtu dzieli z tobą pokój w wielkim domu

świata. Światło, świt i świat. Trwasz ponad

żywiołami. Żadna wichura, żadna powódź

nie zbije cię z nóg. Potem przychodzą oni,

twarze ziemiste, wygłodzone oczy, na sznurach

powiązanych w gałgany dyndają pukawki.

Rozpoczyna się dekonstrukcja, przedmioty

odrywają się od własnych funkcji. Zarośnięci

mężczyźni o skośnych spojrzeniach zlizują

lep na muchy, skupują zegarki i plastry na

nagniotki, myją ręce w bidecie, golą się

nożem do ryb. Śpiewają serafińskim głosem,

to ich odróżnia od zwierząt, śpiew

starocerkiewnego chóru. Azja podchodzi

nocą i łasi się im do stóp, a kiedy ostatni

ikonostas znika na zachmurzonym niebie,

z chmur spada deszcz meteorytów — biją

o miedziane dachy i dziurawią je, rano są

jak rzeszoto, woda ciurka przez szpary,

trzeba podkładać wiadra, intonować stare

pieśni przed cudownym obrazem. Zawrzyj

gębę, sokalski dziadu, zawrzyj gębę — krzyczy

młodzik w czapie z czerwonym otokiem

i bije po twarzy. Więc najpierw wielkie

wymiatanie, przyzwyczajanie się do roli

śmiecia, którym wiatr ciska. Jeszcze się bronią,

prababka przewozi dzieci w szafie, szafa

obrócona dnem do góry, na niej kredens

i manele w płóciennych workach. Jadą wozem

drabiniastym, nad nimi niebo rozdarte, lecą

meteory zapalne i biją w miedziane dachy,

na trwogę dzwon. Ale nie ma się czego

obawiać, od zachodu nadchodzi tysiącletnia

cywilizacja, czarne hełmy, grube karki,

arystokraci, ci wiedzą, gdzie się myje

białe dłonie, gdzie krochmali kołnierzyki.

Posługują się wzorową niemczyzną, są szarmanccy,

zaganiają Proroków do ich własnych domów,

zamykają drzwi, okna zabijają hufnalami

i śpiewając Schillera, odę do radości,

odchodzą równym krokiem. Trup ściele się

gęsto, ale jest już późno, woda leje się przez dach

jak z wiadra, więc wiadra na nic, świat

przyzwyczaja się do swoich nowych kształtów.

Dwa obroty księżyca i znów będzie tu spokój.

Ostatecznie, apokaliptycznie, jest tak: rzeka

to granica, po jednej stronie cywilizacja

w czarnych szatach, Zygfryd de Löwe, Sigurd,

Brunhilda, Krymhilda, wszyscy na kupie.

Strzelają, piją — rządzą. Czytają Goethego.

Po drugiej stronie konopne sznurki i dyndające

pukawki, machorka i matrioszka, obejmują się,

płaczą, żałują, a potem szast-prast, domy w rynku

puste, skośnoocy kopią umocnienia. Jesteśmy

w Sokalu nad Bugiem, rok czterdziesty,

sroga zima. Most na rzece zamknięty, pilnują,

by nikt nie przelazł.

26.03.2012

"Ein Meister aus Deutschland" - nowy poemat w "Toposie"

W najnowszym numerze dwumiesięcznika literackiego "Topos" (6/2012) wydrukowany został mój poemat Ein Meister aus Deutschland. Poniżej jego fragment. 
Zapraszam do lektury "Toposu".

Ein Meister aus Deutschland

Już teraz przyjmuję śmierć taką, jaką mi Bóg przeznaczył, 

z doskonałym poddaniem się jego woli i z radością. 

Proszę Pana, by zechciał przyjąć moje życie i śmierć 

na swoją cześć i chwałę [...].

                                                                       Edith Stein

kilka tygodni później przygotowywałem

wycinki ludzkich nerek kiedy w sklepiku

uniwersyteckim kobieta kroiła szynkę

na plasterki przyszedł mi do głowy pomysł

by pociąć nerki przy pomocy maszyny

do cięcia wędlin

podobno ludzka wątroba kurczy się

na patelni bardziej niż drobiowa

i wieprzowa mówili o tym

w jakimś filmie przyrodniczym

Liebchen wspomina że do

zatapiania nerek

używał płynnego pleksiglasu

po dodaniu utwardzacza powstawały

bąbelki powietrza które usuwano próżniowo

obserwował bąbelki i wpadł na myśl genialną:

kawałek nerki nasączony acetonem

w warunkach próżni powinien

dać się zaimpregnować

tworzywem sztucznym

poprzez usuwanie acetonu

w formie bąbelków

po godzinie plasterek nerki

szczerniał i skurczył się

niestety

Liebchen nie tracił ducha:

dzięki podstawom chemii i fizyki

wiedziałem że czarne zabarwienie

jest efektem załamania światła

w pleksiglasie a kurczenie się

skutkiem zbyt szybkiej impregnacji

chwycił płynny kauczuk silikonowy

wlał go do retorty i długo mieszał

w tyglu pracując miechem

impregnował powoli co rusz

zerkając w manuskrypty

uczeń Hermesa Trismegistosa

aż wreszcie po trzech kąpielach

silikonowych i utwardzeniu w piecu

trzymał w ręku kamień filozofów

plasterek ludzkiej nerki

pamięć o śmierci jest

codzienną śmiercią

pamięć o odejściu jest

nieustającym jękiem

uczy Jan Klimak

pustynny mnich

pamiętaj o śmierci

a pozbędziesz się niepokoju

ale dla nas

nie otwierają się

wrota

nie śpiewamy

lejąc łzy

ad Te omnis caro veniet

mięso każdego z nas

do Ciebie

przyjdzie

dwanaście tysięcy ciał

ustawionych w szeregu

dwanaście tysięcy zwłok

trzymających się

za bezwładne ręce

dwadzieścia cztery tysiące

oczu patrzących

nieprzytomnie

odprawiają taniec

na górze Blocksberg

a każde nagie wystawione

na widok publiczny

trzydziestolatka pokazuje córce

eksponat kłąb żył mięśni

ścięgien i kości:

to ciotka Gerda

ona żyje wiecznie

ofiarowuję ciało

bo dzięki temu moja śmierć

nie będzie końcem ale

początkiem nowego

zadbana starsza pani z Berlina

gdzie betonowy mur

nie oddziela już

tego świata od

tamtego świata

spogląda w oko kamery

przez szkła okularów

jej spojrzenie jest

jasne

wszystko jest

jasne

[całość w dwumiesięczniku literackim "Topos"]

Wiersz na nowy rok

                Żarówki Smierdiakowa

                                                         Przyjaciołom klerkom

                                                         „58-latek przyznał się do tego, co zrobił i złożył

                                                                                obszerne wyjaśnienia. Nie wykazał skruchy.

                                                                                Do ataku miał przygotowywać się przez ostatnie

                                                                                cztery lata, m.in. studiując Ewangelię.”

                               nie widziałem

                               kiedy upadła pierwsza

                               byłem w rozjazdach

                               wchodziłem wychodziłem

                               czytałem pisałem miałem

                               sprawę z językiem

                               zamykała się

                               nade mną

                               rumiana

                               gęba

                               w brzuchu wieloryba

                               przerzucałem hałdy

                               obrazów

                               sprasowanych słów

                               nie zauważyłem

                               kiedy upadła druga trzecia

                               i kolejne

                               gdy się obejrzałem

                               nie było już świata

                               jałowe słońce depresji

                               wschodziło nad

                               płaskim krajobrazem

                               z szarego papieru tektury

                               czarna farba

                               zalewała oczy

                                           11-12 grudnia 2012

Sikorzanka, Kass, Dakowicz: rozmowa o programowym numerze "Toposu"

Nagranie audycji wyemitowanej w Radiu Łódź w listopadzie 2012.

Tomasz Burek o "Placach zabaw ostatecznych"

Tekst laudacji wygłoszonej 7 lipca 2012 r. w trakcie gali nagrody poetyckiej 'Orfeusz' im. K. I. Gałczyńskiego.

Zbiorem wierszy zatytułowanym Place zabaw ostatecznych dowiódł Przemysław Dakowicz, że należy mu się miejsce w ścisłym gronie wirtuozów współczesnego modelu poezji uczonej, erudycyjnej. I aluzyjnej. 

Sam tytuł książki pomyślany został jako gęsta sieć nawiązań i ech zwielokrotnionych. Nieprzypadkowo też trajektoria historii świętej (jej sygnałami: Łazarz, Wielki Piątek) co najmniej w konstelacji wierszy powstałych wiosną 2010, tych specjalnie datowanych, przecina się z historią przeklętą, która nie odpuszcza nam, chociaż Fukuyama niedawnymi czasy obwieścił koniec historii.

Innymi słowy, wiersze i poematy z tomu Place zabaw ostatecznych stanowią, jak u mistrza gatunku, Eliota, wypadkową szoku poznawczego i kulturowych zapośredniczeń, wypadkową destrukcji i rekonstrukcji, empatii i dystansu. Ironiczna świadomość wzajemnego niedopasowania stałych komponentów kondycji ludzkiej: nieważkości, lekkomyślności istnienia i rzeczywistości eschatologicznej z jej najdalszymi perspektywami, ona to właśnie, przybierając również postać autoironii, czyni Zabawy ostateczne lekturą nieoczywistą.

I coś jeszcze. Niewinne z pozoru, intrygujące w istocie fotografie, będące, z wyjątkiem jednej, dziełem samego poety, potęgują tu efekt świata zawieszonego w próżni. 

Chciałbym w konkluzji powiedzieć, że poeta naszych szerokości geopolitycznych bywa najsprawniejszym deszyfrantem tajemnic podświadomości zbiorowej. Ale Państwo tego nie słyszeli.

Tomasz Burek

[przedruk za: "Topos" 2012, nr 5, s. 204]

źródło: "Rzeczpospolita"

TOMASZ BUREK - ur. w roku 1938. Krytyk literacki, historyk literatury, eseista, w okresie PRL działacz opozycji. W latach 1970-1985 pracownik Instytutu Badań Literackich, skąd został zwolniony z powodów politycznych. Od 1980 członek NSZZ Solidarność. Uczestniczył w rozpoczętej 7 maja 1980 r. głodówce w obronie aresztowanego twórcy Niezależnej Oficyny Wydawniczej Mirosława Chojeckiego i drukarza Bogdana Grzesiaka. Współpracownik wychodzących poza cenzurą czasopism: "Nowy Zapis", "Kultura Niezależna", "Almanach Humanistyczny" oraz "Puls". Za udział w rozwoju niezależnej kultury polskiej otrzymał w 1988 roku nagrodę Polcul Foundation w Australii. W tymże roku został członkiem polskiego PEN Clubu. Autor m.in.: Zamiast powieści, Dalej aktualne, Jaka historia literatury jest nam potrzebna?, Żadnych marzeń, Dzieło niczyje, Dziennik kwarantanny, Niewybaczalne sentymenty. Więcej informacji

Wiersz w "Arcanach"

W najnowszym numerze dwumiesięcznika "Arcana" opublikowany został mój wiersz Syndrom Ismeny.

Zapraszam do lektury krakowskiego pisma.

TOPOI w Internecie

W Internecie pojawiła się strona TOPOI, którą serdecznie polecam Państwa uwadze. 
Aby ją obejrzeć, wystarczy kliknąć w baner:

TOPOI

Przemysław Dakowicz

Wojciech Gawłowski

Adrian Gleń

Jarosław Jakubowski

Wojciech Kass

Krzysztof Kuczkowski

Wojciech Kudyba

Artur Nowaczewski

O tomie "To i owo" Różewicza w Radiu Łódź

Dziś o godz. 21:05 w audycji Joanny Sikorzanki z cyklu Podróże literackie rozmowa na temat wydanego kilka dni temu zbioru To i owo Tadeusza Różewicza. 

Goście Radia Łódź: prof. Jacek Brzozwski 
i dr Przemysław Dakowicz.

Audycji będzie można wysłuchać TUTAJ.

Nowoczesność schizofreniczna. Część druga

Druga część mojej wypowiedzi programowej opublikowanej w najnowszym "Toposie".

Nowoczesność schizofreniczna. 

Notatki do nienapisanego eseju (2) 

Trzy fazy schizofrenii: owładnięcie, adaptacja, degradacja. Owładnięcie. Jak pisze Kępiński, „chory zostaje owładnięty przez nowy sposób widzenia samego siebie i tego, co go otacza”. W fazie tej „mimo momentów ekstatycznego nieraz szczęścia […] dominuje groza”.  

Nowoczesny schizofrenik zostaje owładnięty w sposób niejako automatyczny. Niemal cała rzeczywistość pracuje na jego schizis. Gdziekolwiek by się nie obrócił, wszystko potwierdza bezalternatywność perspektywy schizofrenicznej. „Wszyscy jesteśmy rozszczepieni” — słyszy zewsząd. Przyjmuje tę perspektywę, by roztopić się w świecie, by doświadczyć identyfikacji z otoczeniem. Wtedy nie znajduje się już na zewnątrz, może odetchnąć pełną piersią. 

Adaptacja. „W okresie adaptacji burza ucisza się. Chory przyzwyczaja się do nowej roli. Nie przerażają go już jego własne dziwne myśli, uczucia, twory wyobraźni. Urojenia i omamy nie zaskakują go swą niezwykłością. »Inne oblicze świata« staje się czymś zwykłym i codziennym. Wskutek tego traci ono swą atrakcyjność, przestaje być jedynym i prawdziwym, a staje się tylko prawdziwsze niż rzeczywiste.” (Kępiński)

Dawne powraca. Sposób postrzegania świata jako całości uporządkowanej i rozumnej, jako struktury hierarchicznej i celowej zostaje częściowo przywrócony. W tej fazie świadomości nowoczesny schizofrenik ma oblicze janusowe, spogląda jednocześnie w przód i w tył. Dwie wizje rzeczywistości nakładają się na siebie, ale nowa, będąca rezultatem rozszczepienia, zdobywa pozycję dominującą. Rozszczepiony coś tam widzi, coś tam słyszy, coś tam wie, ale to, co postrzega jako bardziej realne, przesłania mu to, co niegdyś byłby skłonny uznać za prawdę. „Zresztą, co to jest prawda” — pyta. I znika, rozprasza się, poddaje wszechogarniającemu ruchowi obrazów i słów.

Degradacja. Wygasanie i rozpad. Kępiński: „sylwetka psychiczna chorego zaciera się; składa się ona z nie powiązanych fragmentów. Indywidualność, która mimo rozbicia (schizis) osobowości, jest zarysowana dość wyraźnie w pierwszej, a nawet w drugiej fazie, w trzeciej zatraca się; jeden chory przypomina drugiego, trudno ich od siebie odróżnić, o każdym można powiedzieć to samo: »otępiały«, »bez życia«, »zdziwaczały«”.

Nowoczesność schizofreniczna degraduje. Wygaszeni, rozczłonkowani, rozbici mówimy do siebie, ale słowa nie mają znaczenia, nie układają się w logiczne struktury. Świat rozpada nam się w rękach, rzeczywistość przesypuje się między palcami. Powiada Kępiński: „z pożaru zostaje pogorzelisko”.

*

Widzenie schizofreniczne jako próba stworzenia nowej struktury rzeczywistości na szczątkach starej.

Z książki Świat urojony Evy Syřišťovej: „schizofrenia jawi się jako spontaniczna, nieuświadomiona reorganizacja rzeczywistego świata człowieka, który legł w gruzach. Świat urojony jest rekompensatą za raniącą lub utraconą rzeczywistość […]”.

*

Utracona rzeczywistość.

*

Nowoczesny schizofrenik cierpi niekiedy na podwójną orientację. Psychiatria nazywa tak charakterystyczną dla drugiej, adaptacyjnej fazy choroby, skłonność do łączenia dwóch perspektyw — sprzed i po skoku schizofrenicznym. „Patologia podwójnej orientacji — wyjaśnia Kępiński — polega na tym, że w miejsce »lub« podstawione jest »i«.” Chory, w którym rozgrywa się walka między dwiema rzeczywistościami, ma trudności z ustaleniem, która z nich jest bardziej realna. Niepewność rodzi niepokój. Ulgę przynosi albo konsekwentne opowiedzenie się po stronie jednej z nich albo przyjęcie, że obie są jednakowo realne.

Jedynie znajdując się w stadium adaptacyjnym, jedynie w fazie podwójnej orientacji rozszczepiony może podjąć próbę powrotu do stanu sprzed choroby. Nie da się jednak cofnąć rozwoju cywilizacyjnego, technologicznego, naukowego, nie da się unieważnić kultury stworzonej według nowego paradygmatu, którego narodziny z przerażeniem obserwowali Blake i Norwid („Na śliskim bruku w Londynie, w mgle podksiężycowej, białej…”).

Czy nowoczesny schizofrenik może liczyć na uzdrowienie?

Gdzie jest to, co realne?

*

Poezja świadomości, zdawanie świadectwa ze stanu rozbicia, w jakim się znajdujemy. Jednostkowa prawda, w której odbija się prawda o epoce, o narcystycznej cywilizacji konsumentów. Tylko taka poezja ma sens. Wszystko, co w literaturze służy innym celom, to strata czasu.

Potrzeba wynalezienia nowego języka, który byłby zdolny ukazać rozszczepienie serca, umysłu, woli.

Zazdrość wobec tych, którzy są zakorzenieni i usiłują temu poczuciu nadać formę poetycką, niekiedy z powodzeniem. Czy wybierają drogę łatwiejszą? Nie wiem. Dla mnie ta droga nie jest dostępna — stąd konieczność wykuwania nowej formy, która byłaby zdolna połączyć nowe ze starym. Nowoczesność schizofreniczna domagająca się wyrazu, spoglądająca jednocześnie w dwie przeciwne strony, wstawiająca „i” w miejsce „lub”.

*

Z dzienniczka Anneliese Michel, najsłynniejszej opętanej XX wieku: „Kiedy mówię, moje serce nie mówi wraz ze mną”. Odnieś to zdanie do siebie.

*

Sytuacja współczesnych poetów: kiedy mówią, ich serca nie mówią wraz z nimi. Większość z nich tego nie zauważa, nic ich to nie obchodzi.

Poetę mówi język. Poeta współczesny zbyt łatwo wikła się w język, przez co pozostaje na powierzchni. Głębie go nużą. Ziewa. Jego wiersze są jak blask słoneczny na wodach ciemnego nurtu — błyszczą, niepomne ciemności pod powierzchnią.

Autyzm poezji.

*

Droga wyjścia z impasu.

Nowa formuła języka poetyckiego, który zdolny byłby do udźwignięcia prawdy o psychotycznym skrzywieniu człowieka współczesnego: klasycyzm postmodernistyczny. Gest sięgnięcia do źródeł kultury europejskiej, do dzieł stanowiących świadectwo wiary w świat uporządkowany i sensowny albo tropiących i wskazujących ostatnie ślady niegdyś dostępnej całości, i wypróbowania ich w ogniu nowego języka, który przestał nazywać świat, utracił zdolność wskazywania tego, co rzeczywiste. Nałożenie siatki chaosu na kosmos tradycji. Próba odwzorowania w materiale językowym i obrazowym alogicznej struktury myślenia schizofrenicznego, wyzyskującego fragmenty dawnych konstrukcji, pochodzących sprzed kryzysu psychotycznego.

*

Syřišťova o schizofrenii w ujęciu analizy egzystencjalnej: „jest odbiciem sytuacji życiowej, w której zawiodły wszystkie punkty oparcia […]. Człowiek musi dokonać wyboru w sytuacji, kiedy nie jest w stanie tego zrobić, ani też nikt inny nie może tego zrobić za niego. Jest sam ze swoim przerażeniem i lękiem, zostaje postawiony w sytuacji, która przerasta go i odczłowiecza, albowiem wolny, świadomy wybór jest tu niemożliwy. […] Schizofrenia jawi się w tej koncepcji jako następstwo kryzysu wolności w nierozwiązywalnej sytuacji, a jednocześnie jako próba jego zrozumienia i przełamania. Jest ona jednym ze sposobów odpowiedzi na skrajne zagrożenie psychiczne, gdy człowiek nagle pozbawiony sensu istnienia, przyszłości, nadziei, znalazł się w skrajnej sytuacji życiowej lub nawet został zmuszony do ucieczki od życia”.

Poezja chcąca mówić możliwie prawdziwie o naszym tu i teraz powinna unaoczniać, ujmować w struktury języka ów „kryzys wolności w nierozwiązywalnej sytuacji” i stawać się zarazem „próbą zrozumienia i przełamania” nieodwracalnego — jak można by sądzić — procesu rozszczepiania świadomości.

Naczelne zadanie poezji jest doskonale zbieżne z funkcją psychoterapii egzystencjalnej. Polega ono na „»tropieniu sensu«, poszukiwaniu znaczenia” w plątaninie schizofrenicznych reakcji świadomości na świat i ludzi. Nie trzeba chyba dodawać, że to dążenie do odkrycia znaczenia w pozornie przypadkowej konstrukcji musi się dokonywać na planie języka i obrazu.

*

Przedmiotem odwzorowania poetyckiego winna być osobowość, która poddana została procesom dezintegracji oraz depersonalizacji i utraciła „pierwotne poczucie bezpieczeństwa ontologicznego” (termin Lainga).

*

Schizofrenia to głęboki — niekiedy nieodwracalny — kryzys osobowości. W tekście poetyckim pokazać zaprzepaszczoną, rozbitą i rozczłonkowaną podmiotowość, w sposób nieskoordynowany i chaotyczny poszukującą dróg reintegracji.